Мәхмүт ГАЛӘҮ

Махмут Галяу

Мәхмүт ГАЛӘҮ

МӨҺАҖИРЛӘР

Романда 1897 елгы халык санын алу вакыйгасына бәйле рәвештә кузгалган крәстиән чуалышлары, бүлгенлеккә түшкән татар крәстиәннәренең бәхет эзләп, патша хүкүмәте эзәрлекләвеннән качып Түркиягә күчеп китүләре һәм андагы каршылыклы язмышлары турында сүйләнә.






I

1897 елның башы иде. Халык шау килде:

– Бүтен халыкны күчләп чукындырасылар, имеш...

– Чукындыру үчен мүселман халкының санын аласылар, имеш. Шул турыда боерык килгән ди...

Баштарак колактан-колакка гына сүйләнелгән, түрле җәбер-золымнар белән коты алынган татар крәстиәнен шомландырган бу сүзләр тора-бара дүрескә чыкты...

Колак ишеткән нәрсә күз алдына килә диләр бит. Менә бу хәбәрнең чынлыгы да, земский начальник, становой, старшина, писарь һәм старосталар аркылы, бүтен күләме белән халык алдына килеп басты.

Бүтен авылларның старосталары волость үзәгенә җыйнатылып, аларга тупас казна теле белән:

– Егерме җиденче гыйнварда бүтен халыкның саны алына: халык шуңар әзерләнсен; авылга килгән сан алучылар яхшы каршы алынып, аларга кирәкле мәгълүмат дүрес бирелсен! Каршылык күрсәтүчеләр яки туры җавап бирмәүчеләр каты җәзага тартылачак! – дип игълан ителде.

Старосталар, куштаннар үчен дә бу боерык күтелмәгән бер нәрсә иде. Башта алар да куркындылар, дәрья түсле ташый башлаган агымга алар да иярә яздылар. Яшертен генә телдән сүйләнелгән, ахыр килеп дүрескә чыккан бу шомлы хәбәрне халыкка ничек итеп белдерергә, ничек итеп аны бу куркыныч эшкә үндәргә җай таба алмыйча аптыраштылар. Боерыкны үтәмичә мүмкин түгел, аны ничек кенә булса да җиренә җиткерергә кирәк иде.

Волостька барып кайткан күннең иртәгәсендә Фәйзулла староста җыен җыйнар дип күтелсә дә, ул ашыкмады. Куштаннар үзара киңәшкәләделәр. Ләкин, колактан колакка йүргән уйдырмалар белән кызып күзен кан баскан халыкны тынычландырырлык һәм теге шомлы хәбәрнең тәэсирен йомшартырлык бер юл да, бер чара да таба алмадылар.

Ул арада кара халыкның шомланып шаулашуы артканнан-арта барды. Теге хәбәрне инде ачыктан-ачык сүйләүдән дә тартынмас булдылар. Каравыл үендә, мәчет алдында, чат башларында һәркемнең телендә шул бер сүз иде:

– Күчләп чукындырасылар икән...

– Чукындырыр үчен халык санын аласылар икән...

Җыен җыйналып, волостьта сүйләнгән сүзләр белән халык һаман да таныштырылмагач, шомлану тагы да күчәйде. Хатын-кыз Әсма остабикә белән Җиһан абыстайга берәр җамаяк он яки ипи күтәреп барып, теләк теләтте. Садака биреп, Алладан ярдәм, изгеләрдән мәдәт соратты. Һәркем елады, белгән догаларын укып Аллага сыенды. Ләкин аңа карап ниндидер зур бәла сизенгән күңелләрнең шомлануы кимемәде; сәгатьләп-мунитлап арта торды. Мондый вакытларда кечкенә вакыйгадан да зур мәгънәләр чыгарып куркучан халык бер-берсен шомландырды; берсеннән-берсе курку тойгысы йоктырды.

Без капчыкта ятмый, диләр. Әле дә шулай булды. Фәйзулла староста хәбәрнең дүресен халыкка әйтергә курыкса да, волостьта сүйләнгән сүзләр каяндыр, ничектер таралып үлгерделәр.

“Куштаннар да урыс түрәләренә сатылган, имеш... Фәлән күнне авылга солдатлар белән поплар киләсе ди. Үзләре белән кыңгыраулар, тәреләр алып килеп, мәчетне чиркәү итәселәр икән. Фәйзулла староста моны юри халыктан яшерә икән» түсле, кем авызыннандыр чыккан үстәмә бер хәбәр дә бүтен авылга җәелде.

Күп тә үтмәде, һичкемнең димләвеннән башка, үзлегеннән җыйналган халык түркеме Фәйзулла староста үенә барып, нишләргә белмичә аптырап торган карт куштанны кысрыклый башлады.

– Ник җыен җыйнамыйсың? Хәбәрнең дүресен ник мирдән яшерәсең? Сатылуың дүрестер шул! – дип, түрле яктан йодрык селкеп кычкырдылар.

Фәйзулла староста халыкны тынычландырырга маташып карады. Ләкин эш инде вак-түяк белән генә җайланудан узган, волостьта әйтелгән сүзләрне ачыктан-ачык сүйләп биреп, ташкынга юл ачу һәм халыкны үз иркенә куюдан башка чара калмаган иде.

– Сүйлим, сүйлим, җәмәгать. Барсын да сүйлим, – диде карт. – Каравыл үенә җыйналыгыз! Үзем дә хәзер барам...

Халык түркеме каравыл үенә таба кузгалды. Бу юлы десятскийларга, сотскийларга йорт саен туктап, тәрәзә-ишек кагып, кыстап чакырырга туры килмәде – һәркем үз ирке, үз теләге буенча шунда агылды.

Каткан сүякләрен угалап мич башында сыкранып ятучы картлар, кара мунчаларга җыйналып уен-күлке һәм юк-бар әңгәмә белән күн уздыручы яшьләр, мал-туар тирәсендә чуалучы ирләр – барысы да каравыл үенә барып, кара хәбәр турында дүресен белергә ашыктылар. Башка чакларда җәмәгать эшләре белән кызыксынмаучан чабатачы һәм чыптачылар да, эшләрен бүлеп, яланаякка тишек киез ката элеп, үтәли җил үреп торган иске чикмәннәрен киеп, шунда йүгерделәр.

Ындыр артларындагы калын күрт үстендә чаңгы шуучы, әвен базлары һәм салам үемнәре тирәсенә тозак корып куян аулаучы үсмерләр дә, таң атмас борын ук букчасын күтәреп, култыгына бер кисәк утын агачы кыстырып сабакка йүгерүче малайлар да читтә калмады – барысы да шунда, каравыл үе тирәсендә буталалар, карындык тәрәзә аркылы гына булса да, җыенда сүйләнгән сүзләрне ишетергә, хәбәрнең дүресен белергә тырышалар иде.

Менә, сары калаен муенына кигән Фәйзулла староста аякка басты һәм азрак калтыранган тавыш белән:

– Картлар! – диде. – Телдә сүйләнгән сүзләрнең күбесе дүрес булырга охшый... Бүтен халыкның санын алу турысында патшадан боерык бар икән... Озакламый безнең авылга да язучы түрәләр киләчәк... Безнең мүселман халкын гына түгел, урысын, чирмешен, мимечен – барысын да язасылар ди.

– Ялган! – дип кычкырды берәү. – Күз буяу! Урысны нигә дип язсыннар? Ул барыбер урыс ич инде! Аны чукындырасы бармыни?

Халык гүж килеп шаулый башлады. Һәркем үзенчә берәр сүз кычкыруны кирәк тапты. Шул сәбәптән, җыен бу юлы үзенең гадәттәге күренешен тәмам югалтты. Караңгы каравыл үе котырган бүреләр кайнашкан коточкыч бер чокыр рәвешен алды.

Гадәттә тыныч һәм сабыр булган, җыеннарда сүзгә катнашмый торган кешеләр дә үз ишләре белән сүйләшеп зарланышырга тотындылар. Болары:

– Бу патшага ни җитми икән? Иманасын түлибез, солдат бирәбез, мәчеттә дога кылабыз... Тагын ни кирәк икән аңа?

– Бу патша, йүзе кара, безнең түбәтәйгә каныгып ни кызык таба икән?

– Болай да дүнья тулы урыс, патшага җитми микәнни? – дигән түсле сүзләргә бер-берсеннән җавап сорыйлар иде.

Бүгенге җыенда күбрәк урта катлам белән ярлылар сүйләде. Куштаннар, байлар гадәттәгедән тынычрак булдылар.

Халык бераз сүрелгән арада, Фәйзулла староста тагын сүзгә кереште.

– Картлар! – диде ул. – Болай керәле-чыгалы җикеренүдән мәгънә юк... Сан язучы түрәләр иртәгә иртән безгә килә... Ирек куеп, кушканнарына күнәбезме? Әллә башка берәр чара табып буламы? Менә шул турыда киңәшик әле!.. Минемчә...

– Килсеннәр! Буып бәкегә тутырабыз!.. Күп чыдадык инде, җитәр!

Тагын тавыш күтәрелде. Күзен кан баскан халык авызыннан тагын әллә нинди куркыныч сүзләр чыгып яңгырады.

Арттан кемдер:

– Ник монда мулла беләлн мәзин күренми?! – дип кычкырды. – Динне без генә кайгыртасы түгел, чакыртырга кирәк үзләрен!

Бу сүзне башкалар да куәтләде. Халык: "Мулланы чакыртыйк! Мәзин дә килсен!" – дип шаулаша башлагач, староста бер десятскийга ияк какты. Тегесе юкә бау белән муенына аскан калаен селки-селки чыгып йүгерде һәм Шәмси мулла белән Сабирҗан мәзинне җилтерәтеп китереп тә җиткерде. Алар халык арасыннан ерып узып, уртага бастылар. Күзләр кама кырпулы, түлке эчле һәйбәт яшел тун кигән Шәмси муллага түбәлде.

– Җәмәгать! – диде мулла. – Китап патша кушкан эштән баш тартмаска үнди. Олы әмергә буйсыну фарыз...

Ул тагын нәрсәләрдер әйтмәкче иде дә, бүленеп калды... Ачуыннан әллә нинди куркыныч кыяфәткә кергән берәү:

– Кирәкми безгә фарыз-марызларың! Башыңа капла!! – дип кычкырды.

Тагын шау-шу күтәрелә башлаган иде дә, Шәмси мулла, тавышын күчәйтә түшеп:

– Патша үз теләген эшләмичә калмас, җәмәгать! – диде. – Мин үзебезгә авырлык килмәгәе дип куркам. Мулла булу белән генә, бу җәһәттә безнең кулдан бер эш тә килми. Без дә ил белән инде – ни күрсәк тә бергә күрербез... Халык баш тарта икән, бер без генә читтә торып кала алмабыз, – дип, койрыкны икенче якка борды.

Аңар Сабирҗан мәзин белән староста да шундыйрак сүзләр белән кушылдылар. Башка бай куштаннар да шул мәгънәдәрәк сүйләп уздылар. Ләкин ул сүзләр халыкка тәэсир итә алмады. Күпчелек үз фикерендә нык тора иде.

– Ассыннар, киссеннәр, суйсыннар – без үз динебездән кайтмыйбыз, ата-баба йоласын ташламыйбыз!..

– Чукынып күрәләтә урыс булганчы, ата-баба юлында җан бирәбез!.. – дигән түсле сүзләр белән, түкерекләр чәчеп байтак шаулашканнан соң, түпле бер фикергә килә алмыйча, котырынган һәм ярсыган килеш таралыштылар.

Бу ярсу, бу чуалыш йүз еллар буенча түрле җәбер-золым, азап һәм мыскыллар күреп алҗыган, кыйналган, таланган, изелгән мужикның нәүбәттәге баш күтәрүе; ә сан алу мәсьәләсе һәм ата-баба дине дигән сүзләр исә сылтау гына – коры салам үчен бер шырпы шикелле генә иде. Сан алу мәсьәләсе туктатыла калса да хәтта, тулып тишелгән азап шешен инде баштагы хәленә кайтару мүмкин булмаячак; гасырлар буенча җыйналып килгән, сылтавына күрә генә дин түсенә буялган, бүтен дүньяны күйдерерлек булып тышка чыккан үч тойгыларын сүндерү һичкемнең кулыннан килмәячәк иде.

* * *

Җыен булган күннән соң берсеннән-берсе куркыныч, берсеннән-берсе уйдырма хәбәрләр тагы да күбәйде, үрчеп таралды. Базарга баручылар да буш кайтмадылар, узгынчылар да үзләреннән берәр үстәп уза тордылар:

– Фәлән авылның мәчетен чиркәү, мулласын поп иткәннәр, имеш. Һәммә кешенең муенына берәр тавык тәпиен күчләп такканнар, имеш...

*Тавык тәпие – тәре.

– Фәлән авылда үй саен кереп карап йүргәннәр: имеш тә, урындык, үстәл, сәгать шикелле әйберләр табылган йортларны, сез барыбер урыс булып беткәнсез инде, дип, урыска санап язып киткәннәр, имеш.

– Фәлән ишан кыямәт кубасын сүйләгән. Фәлән авыл мулласына килгән гәҗиттә Каф тавы артыннан Яэҗүҗ-Мәэҗүҗ* чыкканлыгы язылган, Дәҗҗал* чыгып, Мәһди* иңүдән хәбәр бирелгән...

*Яэҗүҗ-Мәэҗүҗ – мифик ике вәхши халык исеме (христиан динендә Гог-Магог); дини мифология буенча, Искәндәр Зүлкарнәйн (Александр Македонский), стена корып, аларны башка халыклардан аерган, имеш. Ләкин алар дүнья бетәр алдыннан стенаны җимереп чыгып, җир үстендәге барлык нәрсәне ашап, юк итеп барачаклар, имеш. *Дәҗҗал. Мәһди – мифик затлар; ахырзаман алдыннан бер Аллага табынучыларга каршы Дәҗҗал (Алдакчы) чыгып, үз юлындагы бүтен нәрсәне җимереп йүриячәк, аны үз күзе белән күргән кешеләр шундук һәлак булачак. Әмма Дәҗҗалның хакимлеге кырык күннән артмаячак, «дүрес юлдан баручы» зат – Мәһди иңеп, Дәҗҗалдан коткарачак, имеш.

– Фәлән күндә, фәлән сәгатьтә кояш тотыласы ди. Боларны фәлән авыл мулласы җомгада сүйләгән... Китапта шулай әйтелгән, гәҗиттә шулай язылган дип әйтә икән, ди.

– Ул гәҗит дигән нәрсәне, ахырзаман якынайгач, шайтан үз койрыгы белән язып таратыр ди. Аны укыган кеше кяфер булыр һәм теге дүньяда дуңгыз сурәтендә кубарылыр ди. Шулай булса да, анда язылган сүзләр дүрес була икән ди.

– Фәлән авыл мулласының кызларында иңбашлары кабартып тегелгән бала итәкле күлмәкләр тапканнар да ди, “сез инде барыбер кяфер булгансыз” дип, алып китеп монастырьга япканнар ди.

– Юк ла, аларны монастырьга япмаганнар. Әрхәрәйгә кече хатынлыкка биргәннәр ди ич!.. – дигән түсле акылга сыймаслык һәм берсе икенчесенә капма-каршы килә торган хәбәрләр искиткеч тиз күбәйде.

Кара халык барсына да ышанды, барсыннан да шомланды. Аның ярсуы күчәйгәннән-күчәйде. Ул, бер яктан, шомланып курыкса, икенче яктан – әллә кемнәрдән әллә нәрсәләрнең үчен кайтарып кинәнү теләге белән янып яши башлады.

Кайберәүләр үзләренең урындык, үстәл шикелле әйберләрен ватып мичкә яктылар. Сәгать түсле нәрсәләр таш бәйләп бәкегә салынды. Моданы аңлый башлаган купшы-күяз кызлар яңа гына теккән бала итәкле, кабартма иңсәле күлмәкләрен түшәк-ястык эченә тутырдылар; ындырга илтеп салам яки тирес астына күмделәр. Бу эшләр үзенә күрә бер әзерлек дип исәпләнә һәм саклык йүзеннән бик яшереп эшләнә иде.

Нинди дә булса берәр күңелсезлек күткән ирләр дә бүтенләй тик ятмыйлар, урындык-үстәл ватудан башка түрлерәк хәстәр дә күрәләр – балта, пычак, чалгы кайрыйлар һәм аларга җайлырак сап яраштыралар иде. Һич булмаса, чукмар башлы имән күсәк әзерләп, тимер чәкәнне билгелерәк урынга җыеп куючылар, сәнәк яки тимер япьле чәнечке очын үткенләүчеләр дә юк түгел иде.

Ат менеп авылдан авылга чапкыннар йүреп тора; үзара хәбәр алышып, эш һәм теләк берләштерү мәсьәләләре кайгыртыла иде.

Фәйзулла староста да, билгеле, тик ятмады. Халыкның уен Сапый старшинага җиткерде. Сапый старшина хәл-әхвәлне үзе дә белә иде. Шул сәбәптән, старосталар китергән хәбәрләргә үз белгәннәрен үстәп, земский начальник белән становойга сүйләде. Шуннан соң да әхвәл һич үзгәрмәде. Билгеләнгән күндә сан алучыларны каршы алып, булышлык итәргә кушылган күе генә калды.

Менә, билгеләнгән сан алучылар тиешле вакытында авылларга таралдылар.

Башка авылларда бу кешеләрне кыйнап җибәрү, үтереп бәкегә салу шикелле эшләр күп булса да, Мәүла Колыга килүчеләрнең берсе солдатта чагында азрак язу-сызу үйрәнеп, кайткач волость конторында писарь ярдәмчесе булып эшләүче бер татар, ягъни таныш, үз кеше булганлыктан, аңар берьюлы каты бәрелмәделәр.

– Үзең күз күргән кеше, яхшы ата баласы, болай балтага сап булып йүрүдән азрак оялыр идең! Безнең нәрсәдән курыкканны үзең дә яхшы беләсең. Яхшы чакта үкчәңне күтәр, агайне! Моннан болай безгә мондый эш белән киләсе булма!.. Үз кеше дип тормабыз! – диделәр.

Гыйбад писарь азрак үгетләргә чамалап караган иде дә, җавап тагы да корырак булды. Ул, һичбер нәрсәгә илтифат итмичә, сан алу карточкаларын чыгарып, беренче туры килгән кеше турында белемшә яза башлаган иде, баш үстендә чукмарлы күсәкләр, йомарланган йодрыклар уйный башлаганны күргәч, шүрләде: кәгазьләрен җыйнап папкасына сала-сала:

– Алай булгач, картлар, яхшылык белән күнмәскә уйлыйсыз инде? – диде.

– Юк, яхшылык белән дә, яманлык белән дә безне чукындыра алмаслар!

– Үзегезгә авырлык килер бит, картлар!

– Бар, бар! Акыл сатма! Син белгәнне без үзебез дә беләбез... Ни күрсәк тә күрербез, сүзебездә торырбыз, уты-ялкыны берьюлы булыр!

– Ай-һай, картлар, үзегез беләсездер инде белүен дә...

Артык сүз күрәштереп маташуның соңы хәерле булмаячак иде. Гыйбад писарь, шуны аңлагач та, кире китеп барды.

Бернишли алмыйча кире кайтып волостька җыйналган сан алучылар арасында кыйналмый-сугылмый калганы шушы Гыйбадлар түркеме генә иде.

Берничә күн узгач, становой һәр авылның мулласы белән старостасын үзенә җыйнатты. Шәмси мулла белән Фәйзулла да, гадәттәгечә, становойга бүләккә берәр кисмәк бал, берничә каз-үрдәк алып бардылар. Становой бүген үтә ачулы күренә: чәчләре тузгыган, мыеклары тырпайган, күзен кан баскан иде. Һәр авылдан килгән күчтәнәчләр дә бу юлы аның ачулы чыраен ачып җибәрә алмады. Ул, муллалар, старосталар керүгә, аяк тибеп кычкыра, җикеренә башлады:

– Нигә халкыгызны кулда тотмыйсыз? Ник аны бунтовать иттерәсез? Патша хәзрәтләренең боерыгын әллә үзегезнең теләсә нишләтергә ярый торган Мүхәммәт законы дип беләсезме?

Култык асларына кыстырылган түрле кыяфәтле, түрле түсле бүрекләр калтыранды, чуар түбәтәйле башлар түбән иелде.

– Я, ник дәшмисез!? Телегез чергәнме әллә?

– Мин... без... ваше благородие, – диде бер карт староста, – чапчим языксыз... билләһи, нипричум...

– Как непричем, күпә-күндез, карап торып патша кешеләрен, хүкүмәт йомышы белән баручыларны кыйнатып үтерттегез дә, непричем буласыз, имеш!!

Ул шулай җикеренде, кычкырынды, аяк тибеп, үстәл түеп, мулла һәм старосталарны түрлечә мыскыллап, әшәке сүзләр белән сүкте дә:

– Берәр күннән авылларыгызга үзем барам. Шуңарчы бунтовщиклар тотылып волостька озатылган булсын! Сан алучыларга кирәкле мәгълүмат бирелеп бетсен!.. Югыйсә, барыгызны да суктырып, Себергә сүрермен! – диде.

– Теләсәң ни эшләт, ваше благородие, – диде теге карт староста, – синең иректә. Иллә мәгәр, без ул халыкны бернишләтә алмыйбыз... Менә үзең барсаң, күрерсең...

– Мин аларның тиреләрен энә белән тунатырмын!

– Халыкның күзенә ак-кара күренми, ваше благородие.

– Бетләре котыра, майларына чыдашалмыйлар! Сез үзегез аларны бозып бетерәсез! Карагыз аны, мин әйткәнчә эшләнгән булсын!

– Ышандырып булмый, ваше благородие...

– Боерык үтәлмәсә, үзегез җавап бирерсез!

Муллалар, старосталар үйләренә кайтып постылар. Һичкемне тотып бәйләп волостька озатырга омтылучы булмады. Сан алучылар да кабат килмәде. Халыкның нинди ялкын белән янып, нинди дәрт белән ашкынганын становой белмәсә дә, мәсьәләнең бу ягы старшина, староста һәм муллаларга бик билгеле иде. Үзен бәйләтеп волостька озатырга юл куярдай кешенең хәзерге татар авылларында табылмаячагы аларга күн кебек ачык иде.

* * *

Тагын бер-ике күн узгач, кыңгыраулы пар ат җигелгән яхшы чана эченә чумып утырган становой, иярле ат менгән берничә стражникны ияртеп, Фәйзулла староста йортына килеп туктады.

Бу эш ярсыган халыкны юри үчекләү, мыскыллау шикелле тоелды. Ачулар тагын кабарды. Яралы күңелләрдәге үч дәрте тагы да ныграк кайный башлады.

Становой җыен җыйнатырга кушты. Муеннарына юкә баулы калайларын таккан сотский һәм десятскийлар, тагын йорт саен туктап, тәрәзә-ишек кагып:

– Җыенга!.. Җыенга! – дип кычкырып уздылар.

Халык бу юлы да кыстатып, ялындырып тормады. Чакырылганы-чакырылмаганы, олысы-кечесе, яше-карты – һәммәсе каравыл үенә таба юнәлде.

Һава салкын һәм тын, күнбатыш яктан ала-кола кар болыты күтәрелеп килә... каты буран яки үермә алдындагы сыман иде.

Менә становой да, стражникларын ияртеп, Фәйзулла старостаны янына утыртып, каравыл үенә килде.

Җыелган халыкның күплегенә һәм кыяфәтләренә карап күп нәрсәне аңларга мүмкин булса да, становой аңлау дәрәҗәсеннән ерак иде. Ул мужикны бер дә белми, аңламый; аны түрәләргә бүләк-күчтәнәч ташучы, бер-берсе үстеннән чагучы, ни кушылса шуны үтәргә әзер торучы һәм түрәләр теләгән вакытта аркасын ачып ятучы дип кенә белә иде. Шуңар күрә, ул бу юлы да һичнәрсәдән курыкмады, шикләнмәде. Үзенә ашардай булып карап торган халык арасына Фәйзулла староста белән бергә ерып керде дә, ачулы һәм мыскыллы тавыш белән, тешләрен кысып:

– Ә!.. бунтовщиклар!.. Я!? – диде. Эндәшүче булмагач, тагын:

– Ник патша боерыгына каршы киләсез!? Ник бунт чыгарасыз!? Маегызга чыдаша алмыйсызмы!? – дип җикеренде.

Моңа да җавап булмады. Становой тагын аяк тибеп кычкырды:

– Кайда, кайсыгыз ул?! Күрсәтегез миңа башлыкларыгызны!

Читләре кайракланып беткән кырпусыз бүреген басып кигән, кыска кайры тунына кызыл билбау ураган, тула оекка чабата кигән тәбәнәк бер кеше:

– Ах, син, хәшәрәт елан!.. Әле һаман шул иске әкиятне сүйләмәкче буласың икән! – дип кычкырды да: – Егетләр, тегеләрен карагыз! – дип, ишек түбендәге стражникларга ымлады. Үзе, бияләй эченә тыгылган биш кадаклы герен югары күтәреп, становойга омтылды.

Бу кеше Чатан Сәләхи кияве, Чая Мәфтуха ире Бүкән Фәхри иде.

Нәрсә булганын искәреп җитә алмыйча бераз аптыраган становой, тагы да ныграк әтәчләнү уе белән булса кирәк, укалы погоннарын ялтыратып бер җилкенде дә, күгәргән кылычын кыныннан суырып чыгарырга омтылды. Нәкъ шул вакыт берәү аны арт яктан кочып алды да, ике кулын бүтереп артка каерды. Бу кеше Миңлебай карт оныгы Тол Таҗи иде.

Кылыч чыңгырап идәнгә түште. Становойның картузы башыннан очты. Биш кадаклы салмак гер чырк! итеп ялтыр түбәгә кунып алды.

Ишеккә якын торган үч стражник, каушап китеп, ясалганнан бирле кайрак күрмәгән үтмәс кылычларын чыгарып маташканда, аларны да түрле куллар бүтереп алып, каты-коты әйберләр белән түйгечли башладылар. Аз гына вакыт дәвам иткән буталыш, чуалыш һәм әүмәләш ябырылып кеше кыйнауга әверелеп китте.

Башларына түшкән чукмарлар, герләр, ташлар белән тукмалган кешеләрне типкәләп, үстерәп, дүртәвен бер урынга – каравыл үенең җир идәне уртасына үйделәр дә, кабарган ачулар басылганчы, гасырлар буенча йүрәкләргә агу булып җыйналып килгән, күңелләргә түен булып укмашкан усал үчләр канганчы кыйнадылар, изделәр. Һәркем хәл-хәленчә дошманнан уртак үчне алырга ашкынды. Үз бурычын үтәп чыккан кешеләр урынына яңалары керде. Берсе дә тик кенә карап тормады: канга баткан, кара күйгән дошманнарның үлгәнлеге билгеле булганнан соң да, кыйнау һаман дәвам итте. Электән әзерләнгән корал-яракның да кайберсе эшкә кушылды. Кайралган балталар, үткен чалгылар, очлы чәнечкеләр белән эш итүчеләр дә булды. Шулай итеп, аз гына вакыт эчендә становой һәм стражникларның гәүдәләре изелеп, яньчелеп, туракланып, әллә нәрсәләр катнаш шакшы боламыкка әверелде.

Авылның байлары, куштаннары әллә кайчан каравыл үеннән чыгып сызганнар иде инде.

– Бездән шушысы җитәр, егетләр, инде үйләренә озатсак та ярыйдыр? – дип кычкырды арадан берәү.

Каршы әйтүче булмады.

Староста йорты алдында торган атлар тиз арада каравыл үенә китерелде. Туракланып беткән гәүдәләрне күрәп, иске чыпталарга салдылар да, матур тирән чанага урнаштырып, үстән становойның бүре эчле юрганы белән капладылар.

Куркудан түсе агарган кучер урыс стражникларның иярле атларын тезеп артка такты. Үз урынына – кузлага утырып, кузгалырга торганда гына, аңа кемдер:

– Кайтып әйт, моннан ары безгә бу йомыш белән килеп йүрүче булмасын! – диде.

Кучер башын селеккән түсле итте һәм дилбегәләрен кагып, озын чыбыркы белән алдагы атка берне тартты. Чана артына тагылган иярле атларга да арт яктан берәрне тамыздылар. Атлар кузгалды. Яшел дугага таккан пар кыңгырау тавышы яңгырады...

Дүрт үлек гәүдә салынган матур чана һәм кыр казлары түсле тезелгән биш ат җай гына атлап авылдан чыгып барганда, җир идәнле, караңгы һәм сасы каравыл үенең бер почмагындагы кечкенә сәкедә яшәүче каравылчы хатын:

– Гомерем буена мүселман шакшысы әрчүләрем җитмәгән, күрәсең, урыс шакшысын әрчисем дә бар икән, ходаем! – дип сүйләнә-сүйләнә, канлы идәнгә күл сибеп, кечкенә каен себерке белән себерә иде.

* * *

Хәбәр яшен тизлеге белән бүтен тирә-якка таралды. Становойны кыйнап үтерү савабы үзенә насыйп булмауга үкенүчеләр дә булды. Шулай да һәркемнең азрак үче кайткан, ярсуы бераз басылган түсле тоела иде. Становой үтерелгәч, сан алу мәсьәләсе дә үз-үзеннән юкка чыккан һәм ата-баба дине үчен куркыныч та бераз кимегән түсле булды. Бу эшнең соңын, түрә үтереп алган савапның җәзасы да шактый зур һәм азаплы буласын сизенсәләр дә, әлегә үч алынган, халык җиңеп калган иде... Шуңа күрә, бу хәл шактый зур куаныч-юаныч санала иде.

Шушы вакыйгадан соң Сапый старшина белән писарь урыс әллә кая качтылар – күздән югалдылар. Земский начальник та бүтен бала-чагасын түяп калага сызды. Стражник һәм урядниклар да кайсы кая таралышып беттеләр. Авыл араларына чыгып, кире беткән аңгыра халыкка бераз җикеренеп кайтуны ниятләп торган исправник та әлеге хәбәрне ишетеп артын кысты. Үтерелгән становой урынына яңа кеше дә килмәде. Шәһәр түрәләре бунтны бастыру үчен түрле чаралар күреп әзерләнеп ятканда, бүтен үлкә хүкүмәтсез-властьсыз, бүтенләй законнан тыш бер хәлдә яши иде.

Базарга барган кешеләр үр-яңа бер хәбәр алып кайттылар:

“Имеш, фәлән күндә бүтен тирә-яктагы авыллар бояр утарын таларга баралар...”

Бу хәбәр шул күндә үк бүтен йортларга таралып үлгерде.

– Хәзергә дүнья безнеке әле... Файдаланып калырга кирәк...

– Бояр малын талау язык түгел... Ул мал безгә хәләл, – диештеләр.

Билгеле күндә тирә-як авыллардан түпсез чаналарга түялгән яки балта-сәнәк күтәреп салмак кына җәяүләгән халык бояр утарына таба агылды.

Сан алуга каршы татар авыллары гына баш күтәргән булса да, бояр утарын таларга килүчеләр бик чуар иде. Анда урыс, чирмеш, чуаш, ар һәм керәшеннәр дә күп булып, барсы да уртак дошманнан мал таларга килгәннәр иде.

Боярның матур, биек йортлары алдындагы киң бушлыкка җыйналган халык ашыкмыйча гына, һәркем үзе белгән яки ишеткән хәбәрен сүйләп гәпләшкәндә, эчтән бикле капканы ачып, управляющий килеп чыкты. Аның җилкәсенә асылган, дары белән атыла торган ау мылтыгы ике күбәге белән күккә карап тора; аз гына күтәрелгән чакмалары астыннан елтырап күренгән сары патроннары аның һәр ихтималны күздә тотып әзерләнгән икәнен белдереп торалар. Управляющийга ияреп чыккан каравылчылар да бүтенләй үк буш куллы түгелләр иде.

Аларны күргәч, халык гүжләп китте. Управляющийның бу кыяфәте бүтен халыкка таныш иде. Чүнки, бояр үзе утарда тормаганлыктан, аның бүтен эшен шушы кеше башкара; бояр белән эш итә торган крәстиәннәрнең бүтен йомышлары тик аның кулыннан һәм күзеннән үткәнлектән, файдаланырга җир алганда булсын, күтәчәккә яки җәйге эш исәбенә азык-түлек сораганда булсын – һәрвакыт управляющий алдына барыла һәм бүтен эш аның «мәрхәмәтенә» килеп терәлә иде. Чабынлыкка берәр бозау керсә, игенлеккә каз-үрдәк очып түшсә яки урманнан чыбыркы сабы яки киртә кисеп тотылырга туры килсә дә, крәстиәннәр аны күбесенчә шушы кыяфәттә – җилкәсенә мылтык аскан хәлдә очраталар иде.

Шул сәбәптән, бүген дә аны шул кыяфәттә күрү җыйналган халыкның күңелендәге әллә кайчангы һәм әллә нинди яраларны кузгатты; ул яраларны ниндидер күч үткен тырнаклар белән тырнап әрнетте. Тамырларга тагы да әллә нинди кайнар каннар йүгерде. Күзләр утсыз ялкыннар белән ялтырый башлады. Баштарак бик тыныч түсле күренгән халык диңгезе управляющий һәм каравылчыларга таба укталып, аларны сарып алды.

– Нихәл, картлар! Ни йомыш? – диде управляющий.

– Без үз йомышыбызны беләбез. Менә синең бездә ни йомышың бар иде? – дип сорады бер таза урыс.

– Мин сезнең белән азрак сүйләшим дип чыккан идем...

– Мылтыксыз чыгарга ярамадымыни? Безне һаман да мылтык белән куркытмакчы идеңме?

Управляющий ык-мык итәргә дә үлгермәде, кемдер күчле тавыш белән:

– Тотып бәйләгез үзен, егетләр! Каныбызга күп тоз салды инде! – дип кычкырды.

Ыргактай бармаклы күчле куллар управляющийның якасыннан, кулларыннан һәм озын чәченнән бүтереп алдылар.

– Кибәргә элү мәслихәт булыр! – дип әйтә салды берәү.

Каршы килүче булмады. Бу сүз дә шундагы бүтен халыкның уртак теләге иде бугай.

Кемдер зур капканы ике якка ачып җибәрде, әллә каян гына тигез ишелгән яхшы сүс бау табылды. Бауның бер очын элмәкләп, икенче очын капка түбәсе аркылы эчкә ыргыттылар. Управляющийны күтәреп китерделәр дә, элмәкле бауны муенына кигезеп, буй җиткән хәтле югары күтәрделәр. Ул корбанлык тәкә сыман акыра, җан ачысы белән тыпырчына, тибенә, тартыла, ләкин ычкына алмый иде.

Бауның эчке якка ыргытылган очын бер кеше капка бастырыгы тыгыла торган тимер атламага тарттырып бәйләгәч:

– Эшең бетте, Зүбәйдә! Җибәрегез! – дип кычкырды.

Управляющийны күтәреп торучылар шаркылдап бер күлделәр дә, кулларын ычкындырып читкә тайпылдылар. Управляющий гырылдый башлады. Бик аз гына тыпырчынды. Калтыранган кулларын бугазына таба илткән түсле итеп, тагын түшерде. Аяклары белән тыпырчынды да, кәкрәеп, тартышып, бүгәрләнеп бераз азаплангач, буыннарын бушатып, аяк-кулын сузды. Башы бер якка кыйшаеп, йүзе күгәрә башлады. Күзләре акаеп, авызыннан теле салынды.

Халык, үзенең тагын әллә нинди үчләрен алган түсле булып, үзендә сәер бер кинәнү тоя иде.

Шул арада берәү:

– Әйдәгез! – дип кычкыргач, управляющийның мылтыгын кыйшайган башына элеп куйдылар да, ябырылып йортка, амбарга һәм сарайларга таба кузгалдылар. Управляющийга ияреп чыккан кораллы каравылчылар да инде халык белән бергә иде.

Йозаклы ишекләр ватылып, бояр-алпавытның йорт, амбар һәм сарайлары әрчелде. Йортта табылган нәрсә-кара барысы да чаналарга түялде. Аяклы мал мунчакланып чана артларына тагылды. Шуннан соң зур йорт белән ашлык амбарларына, сугылмаган кибәннәргә ут түрттеләр.

Халык, йүкле чаналарга һәм чана артларына тагылган терлекләргә ияреп, акрын-акрын таралганда, алпавыт йортының хезмәтче һәм каравылчылар урнашкан үлешеннән башкасы тоташтан яна; ике якка ачылып киткән зур капка уртасында асылынып, искән җил белән акрын гына селкенеп торган управляющий, бер караганда, тел-тел булып һавага сузылган ялкынга карап кызына, бер караганда, гүя тарала барган халыкның артыннан мылтык түзи иде.

* * *

Утар талап кайтуның икенче күнендә мулла-мәзин киңәше буенча Фәйзулла староста тагын җыен җыйнады. Бу юлы да халык ялындырмыйча, икеләндермичә килде. Мулла-мәзин белән бай куштаннар да калмаган, Әкрәм карый да шунда иде.

– Инде ни булса булды, – диде староста, – узган үчен үкенеп файда чыкмас. Бу эшләр үчен башыбыздан сыйпамаслар... Котылу җаен кайгыртасы иде бит, ни әйтерсез, картлар?

Җавап бирүче булмады. Умартачы Гыймади карт кына:

– Иелгән башны кылыч кисмәс дигәннәр, – дип, нәрсәдер әйтә башлаган иде дә, берничә кеше берьюлы:

– Әйе, кисмәс! Кисмәгән иде ди моңарчы! – дип кычкырып җибәрде, һәм каравылчы үе тагын гүжли башлады.

– Тавышланмагыз әле, җәмәгать! – диде Шәмси мулла. – Бикәргә тавышланудан ни мәгънә? Менә озакламыйча «абжор командасы» килер; һәммәбезне яткызып сугарлар; кайсы берәүләр Себергә сүрелми дә калмас. Менә шуңардан ничек котылабыз?

– Булсын!.. Ни күрсәк тә ил белән күрәсе! Үлсәк тә үкенмибез! Азрак үч алдык ичмаса!

– Аласы үчләрнең һаман беткәне юк әле...

– Шулаен шулай да, ярый ла эшләр китсә уңайга! – диде Сабирҗан мәзин.

Шәмси мулла сүзен дәвам итте:

– Үч алу дип әйтүе генә ансат. Ә берәүнең дә тик торганнан Себер китәсе килми. Урыс түрәләреннән үчне алып бетерә алмассың! Аларның берсен үтерсәң, аның урынына унавы барлыкка килә. Аннары, үчле кеше бар, ә үчсез кеше күп. Менә минем һичкемнән аласы үчем юк, мәзиннеке, Гыймади агайныкы да шулай уктыр. Без ни үчен җәзаланырга тиеш?

– Сезнеке булмаса, безнеке бар!

– Ындыр тулы иске кибәннәребез утырса, без дә үчләнмәс идек!

Мулла башын чайкады да:

– Хәер, җәмәгать, үзегез беләсез. Мин үз белгәнемне әйттем... – дип туктады.

Арадан берәү:

– Әллә патшага прошение биреп карыйк микән? – диде.

Мондый вакытта очраган бер фикергә иярергә, ни туры килсә шуны эшләргә әзер торган халык бу сүзгә теш-тырнак белән ябыша куйды:

– Бирәбез! Бирергә кирәк!

– Патшага прошение бирик!.. Ул үзе безнең хәлләрне белми дә торгандыр әле.

– Түрәләрнең безгә күрсәткән җәберләрен барысын да языйк!

– Сапый старшинаны да шунда кыстырырга кирәк булыр...

Шундый сүзләр белән байтак шаулашып, шушы фикерне түрле яктан үлчәп караган түсле иткәч, чыннан да, патшага прошение бирергә булдылар.

Бер десятский барып, Шәмси мулланың Бохарадан алып кайткан каләмданын* китерде. Нәфис һәм пүхтә итеп, чуар бизәкләр түшереп катыргыдан ясалган шәрык каләмданының эчендә эреле-ваклы камыш каләм тулып ята; бер башка урнаштырылган кечкенә кара савытының карасы кипкән, кара сүрткеч кечкенә чүпрәге шакыраеп каткан иде.

*Каләмдан – пенал.

Мулла азрак су сорады. Каравылчы картның зур агач комганын китерделәр. Мулла комган борыныннан кара савыты эченә берничә тамчы су тамызды да, бер камыш каләмнең сап ягы белән чүпрәкне изеп йомшартты һәм карасын тигезләде. Шуннан соң камыш каләмнәрнең берничәсен кара савытына батырып сынап карагач, күзләрен тып-тын утырган халыкка түбәп:

– Язабыз алайса, җәмәгать? – диде.

– Язабыз, мулла абзый, язабыз. Аллага тапшырдык, яз!

Каравыл үенең үстәл сымак нәрсәсенә бер иске поднос китереп куйдылар. Каяндыр табып китерелгән керле һәм таушалган кәгазьне шул поднос үстенә җәеп, прошение яза башларга торганда гына, арадан берәү:

– Карагыз әле, картлар! Мулла абзый фәрештәсез каләм белән язмакчы була түгелме соң? – дип куйды.

– Ие, ие! – диде тагын бер карт. – Мондый зур язуны андый юньсез каләм белән язасы түгел иде... Ике яклап фәрештәләр тезелгән каурый каләм белән язу хәерлерәк булыр...

Шәмси мулла ирексездән бераз елмайды.

– Камыш каләм дә изге җирләрдән килгән мүбарәк каләм, – диде ул. – Теләмәсәгез, язмыйм... Каурый китерегез алай булса!

Кемдер каравылчы хатынының мич башында яткан каз канатыннан бер каурый йолкып алды. Берәү матчага кыстырылган чалгы пычакны алып бирде. Шәмси мулла шул каурыйдан каләм ясады да, тамак кырып, поднос үстенә җәелгән кәгазьгә, шытырдатып, әллә нинди күкле-яшелле тавышлар чыгарып, яза башлады.

Тышта һава тын, салкын һәм аяз; бүтен дүньяны баскан ап-ак кар диңгезе якты кояшның салкын нурлары белән ялтырап җемелди, күзләрне камаштыра иде.

Халыкның бер үлеше тышта – каравыл үенең эргә нигезенә тезелгән, кояш нурына чагылган күзләрен кысынкырап, үзара гәпләшәләр. Бер түркеме каравыл лапасы астында җәйдән бирле сусыз торып коргаксыган һәм коршаулары таралган мичкәләр, ватык тәгәрмәчле, сынык тәртәле арбалар, кыйшаеп җирдә яткан күпшәсез насос тирәсендә акрын гына уен-күлке сүйләшә, тәмәке тарта. Карт-коры үй эчендә, прошение язарга булыша иде.

«Олуг мәрхәмәт вә мәртәбә иясе, газаматлу падишаһе әгъзам Икенче Николай бине Александр хәзрәтләренә вә аның ханәданы галиләренә* безки садыйк тәбәгаләрегез* – Казан вилаяте, Казан наһиясе, Чәүкәле булысы, Мәүла Колы карьясе* мүселманнарыннан.

*Ханәданы галиләренә – шул фамилиядәге олуг кешеләргә, патша гаиләсе кешеләренә. *Садыйк тәбәгаләрегез – тугрылыклы буйсынып яшәүчеләрегез. *Вилаят – губерна. Наһия – үяз. Карья – авыл.

Олуг-кечук, ир һәм хатын – барчамыз сез мәрхәмәтлү вә мәһабәтлү падишаһымыз хәзрәтләреннән ялварып сорыймыз: безнең дин вә иманнарымызга тәгаррыз ителмәсә икән*. Ата-бабаларымыз динендә тыныч яшәп, шәригате гарраи исламиядә*, сүннәтле Мүхәммәт Мостафа үзәрендә тереклек итеп, сез җәнабе гали император хәзрәтләренә озын гомер теләп, догалар кыла-кыла, дарелфәнадан дарелбәкага* күчәргә ирек куелса икән. Газиз балаларымызны солдат хезмәтенә бирәмез. Газиз ватанны вә падишаһымызның изге тәхетен эчке вә тышкы дошманнарыннан саклау юлында актык тамчы канымызны коямыз, һич кызганмастан җанымызны бирәмез. Үзебезнең кан һәм дин кардәшләремезгә каршы барырга туры килсә дә, һич баш тартмыймыз. Имана вә башка җәзилләремезне* вакытында түлимез. Гайре әмер вә фәрманнарыңызны да үти киләмез вә бундан суңра да үтәячәкмез. Түрәләр сез падишаһымызның фәрманнарын сез боерганча гаделлек белән үтәмиләр. Бездән хәдсез әза вә җәфалар чиктерәләр. Безне, әлгаязебиллаһи, тәнасер итәргә* күчлиләр, динемездән дүндермәкче булалар. Бу эшләрнең сезнең фәрмане галиләрегез буенча булуына без ышанмыймыз. Түрәләр, сезнең боерыкны хата аңлап яхуд саташтырып, безне нахакка күчлиләрдер дип гүман кыламыз*. Әгәр дә хаталык түрәләрдә булмыйча, сез падишаһымыз хәзрәтләреннән шундый әмерләр садир булган булса*, без аларның кайтарылып алынуын үтенеп, ялварып, аяк баскан туфракларыңызны үбеп сорыймыз...»

*Тәгаррыз ителмәсә икән – катнашылмасын (тыкшынышмасын) иде. *Шәригате гарраи исламиядә – ислам шәригате кушканча. *Дарелфәнадан дарелбэкага – фани дүньядан ахирәткә. *Җәзил – бурыч. *Тәнасер итәргә – таралырга. Гүман – уй, фараз. Садир булган – чыгарылган.

Картлар кулларын йомарлап, болгап, түкерекләр чәчеп үз теләкләрен әйтеп тордылар. Шәмси мулла аларны прошениегә килештереп терки барды.

Шуннан соң кул кую башланды. Язу белгән бер дистәләп кеше «Әхмәдулла Гайнулла углы кулым куйдым», «Сираҗетдин Котбетдин углы кулым куйдым» дип тезеп чыкканнан соң, берничә табаклы кәгазь буенча «Фәлән фәлән углы тамга салдым» дип язылган сүзләр каршысына тырналган сәнәк, ыргак һәм урак түсле тамга билгеләре тезелеп китте.

Иң ахырда Фәйзулла куштан: «Мин, силски староста Фәйзулла Җамалетдин углы, гуаһлап* кулым куйдым һәм таныклап кәҗүнни мүһер бастым», – дип язды да, каравылчы картның бакалы лампасына тотып корымландырылган түгәрәк җиз пичәтен прошениенең ахыргы битенә басты.

*Гуаһлап – шаһит буларак.

Шуның белән патшага бирәсе прошениенең эше тәмам булды.

Инде шушы эш артыннан йүрер үчен кеше генә сайлыйсы калган иде.

– Я, картлар, кемнән үтенәбез, кемне җибәрәбез? – диде староста.

Башка вакытта, ил йомышы белән берәр җиргә барырга туры килгәндә, үзләре кыткылдап торучан куштаннар бу юлы ашыкмадылар. Һәммәсе дә авызларын йомып тик утыра иде.

– Мулла абзыйдан үтеник, картлар!

Бу сүзне һәркем элеп алды:

– Үтенәбез, үтенәбез! – дип, түрле яктан гүжләп кычкырыштылар.

Ләкин Шәмси мулла:

– Миннән булмый, җәмәгать, саулыгым юк, – диде.

Сабирҗан мәзингә дә әйтеп карадылар. Ул да үзенчә бер сәбәп тапкан булды. Куштаннарга да берәм-берәм тукталып үтенделдәр. Ләкин мондый йомыш белән патшага прошение бирергә баруны үстенә йүкләргә теләүче табылмады.

Әле былтыр гына, коронование вакытында сайланып, калага барган һәм бик шәпләп сыйланып кайткан яңа куштанга – ачлык елны баеп калганнан соң авылның куштаны булып киткән Миңлебай Вафасына да әйтеп уздылар. Ул ил йомышы белән йүрүне бик ярата иде. Коронование күнне Казан урамнарында яндырылган плашкаларны, шул вакыттагы кызыкларны, крепость эчендә урам буенча тезелеп киткән мичкәле аракыларны, шуннан теләсә кемнең теләсә нәрсә белән чумырып алып теләгән хәтле эчүен, исерек түрәләрнең шул мичкәләрдән картузлар тыгып чумырып алган аракы белән урамда очраган бер мужикны сыйлап йүрүләрен урыны чыккан саен сүйләп, тыңлаучыларны шаккатыру да аның иң яраткан нәрсәсе иде. Ул әле дә гомергә онытылмаслык шундый берәр истәлек калырына ышана; әмма шулай да, Вафа куштан бу юлы истәлеккә дә алданмады. Үтенечне ул да кабул итмәде.

Кеше таба алмыйча байтак азапланганнан соң, берәү шаяртып кына:

– Әнә, карый хәлфәдән үтеник булмаса. Ул ил хезмәтен үтәп үйрәнгән бит инде, – дигән иде, һәркем, иң муафыйк кешене тапкан шикелле, чын-чынлап:

– Үтенәбез дә үтенәбез! – дип кычкыра башлады. Башкаларның ни үчен бу йомыштан тартынуларын Әкрәм карый аңламый һәм халык үтенечен кабул итмәслек сәбәп тә таба алмый иде. Алай да, тиз генә күнеп куярга килештермичә:

– Мине күчләмәгез лә, җәмәгать! Үзегез беләсез бит: мин тел белмим, ат-туным да юк, – дигән булды.

Ләкин халык һаман да:

– Үтенәбез! – дип кычкыруында булды.

Мулла-мәзин һәм куштаннар, карыйны бу эшкә күндеп булса, шатланачаклар гына иде. Шуңар күрә, алар да карыйны кыстарга керештеләр. Аңа тын алырга да бирмәделәр. Ә ул ансыз да күнеп беткән иде инде.

– Моңарчы да ил хезмәтеннән баш тартканым юк иде, җәмәгать. Әле дә халык теләгенә каршы килә алмыйм. Ярый, хәерле булсын инде алай булгач...

Бу сүзне халык гүжләп, шатлык белән каршы алды.

– Ай, бәрәкалла! Ходай теләгеңне уң кылсын!

Бу мәсьәлә дә чишелде. Әкрәм карый исеменә вәкаләтнамә язылып, аңа да Фәйзулла староста «кәҗүнни мүһер» басты. Патшага прошение бирүнең түрле чыгымнары үчен җан башына ун кадак арыш исәбе белән салым салынды. Мәзин шул исәпкә акчалата бурыч биреп торырга ризалашты.

*Вәкаләтнамә – мандат

Әкрәм карый иртәгәдән калмыйча калага китәчәк булды.
II

Кышкы салкын күннәрнең берсе иде. Талгын гына агылган ак болытлар арасыннан салкын күк йүзенең зәңгәрсу кыйпылчыклары ялтырап китә дә, ак керфекләрен сирпеп кенә алган сихри күзләр сыман, күк яңадан тоташ пәрдә белән каплана. Офык читләре генә баеп барган кояшның кызгылт нурларына манчылган.

Сафаның ачлык елны кырыкмыш тай гына күе алынган арык аты аякларын күчкә үстери; аның ап-ак бәс сарган корсак асларыннан бу күтәрелә. Үрәчәле чанага кырын яткан Әкрәм карый белән Сафаның да каш-керфекләренә бәс кунган, сакал-мыекларыннан боз сүңгеләре салынып түшкән.

Ил йүкләгән эшнең зурлыгы, мүһимлеге Әкрәм карый белән Сафаны юл буе җилкендереп, горурландырып килгән иде. Әмма хәзер, кичке эңгер-меңгер түшә башлаган шәһәр урамына барып кергәч, алар икесе дә ничектер каушап калдылар. Очраган бер кеше аларга түртеп күрсәтәдер дә: «Менә шушылар инде теге җан кыючылар, фетнәчеләр!» – дип әйтәдер түсле тоела иде.

Урамда аларга әледән-әле тәкәббер кыяфәтле ниндидер кешеләр утырган яхшы чаналар очрый торды. Бу чаналар, юлдагы һәр җан иясен таптап изәрдәй булып, Сафалар яныннан выжлап узып китәләр иде.

Ә инде алар каршысына озын мыеклы, усал чырайлы юан бер городовой килеп чыгып, атны йүгәненнән тотып туктаткач, Сафа белән Әкрәм карыйның бүтенләй котлары алынды.

– Әй син, сала мужигы! Үрәчәле чана белән бу урамнан йүрергә ярамаганны белмисеңме әллә? Әнә тыкрыкка борыл! – дип кычкырды городовой.

Сафа белән Әкрәм карый, җиңел сулыш алып, городовой күрсәткән тыкрыкка борылдылар. Шуннан соң алар әллә нинди урам-тыкрыкларда бик озак адашып йүрделәр, ахырда, каланың татарлар яши торган ягына килеп чыгып, үзләренә кирәкле мәдрәсәне эзләп таптылар.

Әкрәм карыйның улы Исмәгыйль шушы мәдрәсәдә укый иде. Унүч яшьтә генә булуына карамастан, ул бик тере, зирәк акыллы һәм сүзгә оста малай булып, аның бу сыйфатлары әнисе Җиһан абыстайдан күчкән иде. Мәдрәсәдә үткән биш ел гомеренең беренче елларында аңа һәрбер ярлы ата баласы үлешенә тия торган җәбер-мыскылларны күп татырга туры килсә дә, соңга таба ул үзенең зирәк акылы, сүзгә осталыгы, җорлыгы белән шәрикләре арасында бертигез дәрәҗәгә ирешкән иде.

Әтисе белән Сафаны күргәч тә, Исмәгыйль мәдрәсә казые янына йүгерде һәм озакламый аңардан кунакларга мәдрәсәдә кунып чыгарга рүхсәт алып кайтты.

Ат тугарылды. Өстенә озын җиңле камзул, аягына агач башмак кигән Исмәгыйль, шаярта-күлә, Сафа белән Әкрәм карыйга чанадан әйберләр бушатышырга кереште. Бераздан азык-түлек түеннәре, атка ашатырга дигән бер капчык солы – һәммәсе Исмәгыйль яши торган бүлмәгә күчерелде.

Кысан һәм тынчу бу бүлмәгә сигез шәкерт урнашкан иде. Күтмәгәндә килеп түшкән мосафирларга шәкертләрнең һичберсе гаҗәпсенмәде, авырсынмады: авылдан балаларын күрергә килүче ата-аналарның мосафирханәләрдә кунып акча сарыф итмәс үчен туп-туры мәдрәсәгә килеп түшүләренә алар инде күптән күнеккәннәр иде.

Әмма бу юлы Әкрәм карый улы янында куна калмады. Ачлык елны калага алып килеп бай сәүдәгәрләргә асраулыкка урнаштырып киткәннән бирле күрешмәгән ике олы кызын да барып күрәсе бар иде әле аның. Улының мәдрәсәдәге укуы, тормыш-күнкүреше турында бераз сораштырып, үзе дә Исмәгыйльгә бер-ике сүз белән авыл хәбәрләрен ирештергәч, карый урыныннан торды һәм тәһарәт яңартып, юлда укылмый калган намазларын укырга кереште. Намаз укылып беткәч, үс-башын тәртипкә китереп, сакал-мыекларын сыйпаштырып, бераз күязләнеп алды да, улы һәм бүлмәдәге бүтән шәкертләр белән ягымлы гына саубуллашып, кызларына дип чыгып китте. Сафа исә мәдрәсә торагында куна калды.

Әкрәм карыйның кызлары инде яшьлек чорын үтеп, икесе дә үзләре асрау булып торган йорт хуҗаларында хезмәт итүче приказчикларга кияүгә бирелгәннәр һәм үзләре дүнья күтә башлаганнар иде. Бала һәм үсмер чаклары ата-ана канаты астында үтсә дә, алар, эштән һич бушамас әниләре Җиһан абыстай тәэсирендә булса кирәк, кечкенәдән үк авыр хезмәткә, тормышның түрле кыенлыкларына күнегеп үскәннәр, ачлык елның мәңге онытылмас авырлыкларын да үз җилкәләрендә татыганнар иде. Шулай ук, аларның каладагы хәзерге тормышлары да бик татлы түгел иде бугай.

Әкрәм карый башта кече кызын күреп чыгарга булды. Әтисе килгәндә, кызы бай хуҗасының аш үендә булашып йүри иде. Хәер, башка торыр почмагы булмаганлыктан, аның бүтен гомере диярлек шунда уза, хәтта әллә нигә бер, усал телле һәм үтә бәйләнчек бай хатыны рүхсәт иткән очракларда, аш үенең идәненә урын җәеп, шунда үзенең ирен дә берничә сәгать түн кундырып чыгаргалый иде.

Әмма әти кеше кызының шундый авыр хәлдә яшәвенә әллә ни хафаланмый, аны гадәти бер күренешкә санап, бай каршындагы күндәм хезмәт иртәме-соңмы үз нәтиҗәсен бирер һәм кызы, хуҗасының хәер-фатихасын алып, киләчәктә үзенә матур, җитеш тормыш корып җибәрер дип ышана иде.

Өлкән кыз да әтисен бай йортының аш үендә каршылады. Исәнлек-саулык сорашканның соңында, Әкрәм карый:

– Кызым, мин синдә куна калырмын, ахры, – дип, туп-туры үзенең ниятен белгертте.

– Бик әйбәт булыр, әткәй, әйдә, үйгә узыйк, – дип җавап бирде кызы һәм әтисен ишегалды аша мунча белән хезмәтчеләр үе арасына кысылып утырган бер кечкенә үйгә таба алып китте. Әкрәм карыйның кызы ире белән шунда яши иде.

Өйгә кергәч, хатын ашыга-кабалана калай лампага ут кабызды да, эш урынында юклыгын байбикә сизеп калмагае дип, кире пешекчеләр бүлмәсенә йүгерде; анда аның әле түн уртасына кадәр җитәрлек эше бар иде.

Өйдә Әкрәм карый берьялгызы калды.

Нигә тотынырга белмичә шулай утыра торгач, ул кесәсеннән тәсбихын чыгарып, аның түймәләрен тарткаларга кереште, аннары авыз эченнән генә бик озаклап дога һәм аятьләр укыды. Шул ук вакытта, ул ишегалдыннан ишетелгән һәрбер аяк тавышына колак сала һәм ишектән кызы яки кияве килеп кергәнен сабырсызланып күтә иде.

Вакыт узды да узды, әмма ишектә һичкем күренмәде.

Әкрәм карыйның иртәдән бирле тамагына берни капканы юк иде, шул сәбәпле аның бик ашыйсы килә башлады.

Шыксыз үй эчендә ул шулай бик озак онытылып утырды. Үзенең шәһәргә нинди йомыш: белән килгәнлеген дә истән чыгарды. Аның күңелен ниндидер аңлаешсыз бушлык, канәгатьсезлек хисе биләп алды, ниндидер сызлаткыч нәрсә йүрәгенә авыр таш булып ятты.

Арыган мидә күңелсез уйлар бер-бер артлы агылды да агылды. Ниһаять, Әкрәм карый сәке үстендәге түшәк-мендәрләр үеменә башын түртеп, үзе дә сизмәстән йоклап китте.

* * *

Мае бетеп, пыскып утырган лампаның ялкын теле кинәт сикереп куйды, һәм шул ук минутта ишек ачылып китеп, үйгә чандыр гәүдәле, сулган йүзле, озын саргылт мыеклы яшь кенә бер кеше килеп керде. Бу – Әкрәм карыйның кияве иде.

Әкрәм карый күзләрен ачты, кияве белән исәнләште дә:

– Эшең бик күптер, ахры, кияү, соң кайтасың, – дип куйды.

– Эшнең аның күн-түн эшләсәң дә бетәсе юк, бабай, – диде кияү кеше, зарланып. – Байда хезмәт итү тәмуг газабы белән бер ул... Ярты түн җитмичә эштән һич бушап булмый.

– Язмыштан узмыш юк, диләр, улым, зарланма... Тырышлыгың, түземлегең буш калмас, хуҗаң кайчан да бер үзеңә хәер-фатихасын бирер, Алла боерса. Ә байның хәер-фатихасын алмыйча, аякка басып булмый...

– Шул хәер-фатихага үмет итеп яшәгән булабыз да инде, бабай... Юкса кайчак муенны элмәккә тыгар дәрәҗәгә җитәсең!

Сүз тукталып калды. Кияү кеше кара тула чикмәне белән бүреген салып чүйгә элде дә, шундый ук кара түстәге кызыл түймәле кәзәкиенең күкрәк кесәсеннән күмеш чылбырлы зур түгәрәк күмеш сәгатен чыгарды, кечкенә бакыр ачкычы белән бик тырышып аның пружинын борды. Шуннан соң тәһарәт яңартып, намазга утырды.

– Бабай, әйдәгез, хезмәтчелүр үенә барып килик, Ходай биргәне белән тамак ялгап алырбыз, – диде ул, намазын укып бетергәч.

Хезмәтчеләр үендәге озынча үстәлдә аларны табак белән аш күтә иде. Табын әйләнәсенә приказчиклар утырышкан. Әкрәм карыйны, кунак буларак, түргә утырттылар һәм аңа кашыкның да зуррагын, яңарагын сайлап бирделәр.

Аш аз һәм әчи башлаганрак булса да, Әкрәм карый бик яратып, тәмләп ашады. Ул хәтта янында үзе кебек үк карыны ачкан кешеләр утыруын һәм алар үчен пешерелгән ашны ашавын да онытты. Хәер, приказчиклардан берсе дә Әкрәм карыйга моны сиздермәде.

Ашап-эчеп беткәч, Әкрәм карый белән кияү кеше яңадан үз бүлмәләренә юнәлделәр.

Кияү белән дүнья хәлләре турында сүйләшеп утырган арада, карыйның кызы да кайтып җитте.

Бүтен түс-кыяфәтеннән арыганлык, газап билгеләре сизелеп торган бу хатында хәзер элеккеге чаялыкның, калага килгәнгә кадәр булган шат күңеллелекнең, кайчандыр күзләрендә елтырап торган яшьлек дәртенең әсәре дә булмыйча, алар урынына сулган йүз, эчкә баткан моңлы күз карашы, хәсрәттән алсулыгын югалткан салынкы иреннәр генә торып калган иде.

Әкрәм карый кызындагы бу үзгәрешне әллә күрмәде, әллә күреп тә, хатынның йүккә узуына юрап калдырды, – һәрхәлдә, аның йүзендә бернинди борчылганлык, пошыну сизелмәде.

Йокларга ятар вакыт та җитте. Ләкин тар сәкедә үч кеше йокларлык урын юк иде, шул сәбәпле кияү кеше, чикмәне белән мендәрен күтәреп, хезмәтчеләр үенә юнәлде Кызы белән ялгызы гына калгач, Әкрәм карый:

– Ничек соң, кызым, эшең бик авыр түгелме? Арымьйсыңмы? – дип сорады.

– Арымаган кая инде ул?! Күнозын эштән бушамыйсың, кич кердеме – билне бүгәр хәл дә юк... Байның ашы да агу кебек бит аның, шундук кире чыга... Белсәң иде, шундый авыр, шундый кыен, әткәй, кайчакларны дүнья йүзен дә күрәсе килми башлый... Эшне ташласам да куркам – минем аркада иремне дә куып чыгарырлар, дим... Аннан нишләмәк кирәк?

– Ирең белән ничек торасыз соң? Татумы?

– Татумы дип, минем аны күргәнем дә юк диярлек. Күрсәм дә шул түн җиткәч кенә күрәм... Анда да сүйләшергә вакыт тими, тизрәк йокларга карыйсың; икебез дә эттәй арыган булабыз... Чит-ят кешеләр кебек яшибез... Үз ихтыярың, үз иркен, булмагач, нинди тормыш ди инде ул?

– Сүзләрең, бәлки, дүрестер дә, кызым, тик син байның хәер-фатихасы турында да онытма инде. Хуҗаңның хәер-фатихасын алмасаң, һичкайчан аякка баса алмассың, һичкайчан үз ояң булмас, – диде Әкрәм карый.

Кызы әтисенең сүзләрен җавапсыз калдырды.

Урын җәелгәч, алар йокларга яттылар.

Әмма шушы сүйләшүдән соң Әкрәм карыйның кызы түне буе керфек какмый чыкты, бары таң сызыла башлаганда гына күзләрен йомды.

Иртәгесен пешекчеләр бүлмәсенә килеп керүенә үк, байбикә аны:

– Шушы күнгә тикле йоклап ятмасаң ярамагандыр шул! – дип, гадәттәге җан әрнеткеч сүзләр белән орышып, ачуланып каршы алды. – Атаң килде дигәч тә, эшләмичә йоклап ятарга да ярый дип белдеңме әллә? Иреңнән аерыла алмыйсыңмы? Бигрәк узынып киттегез! Мин үзем дә байда асрау булып торган кеше; таң әтәче кычкырганчы ук торып, бүтен эшне бетереп куя торган идем. Байлар кергәндә инде барысы чиста, идәне себерелгән, савыт-сабасы юылган була иде... Ә хәзер һәрбер бетле хәерчесе әллә кем булып кылана, хуҗасы кереп уятмыйча урыныннан да кымшанмый.

Байбикәгә карышып тору файдасыз иде, шуңа күрә Әкрәм карыйның кызы бер сүз дә әйтмичә үз эшенә тотынды.

Ул арада Әкрәм карый бай йортыннан чыгып мәдрәсәгә юл тотты. Исмәгыйльләр бүлмәсенә барып кергәндә, улы белән Сафа бергә чәйләп утыралар иде. Әкрәм карый да, алар яныннан урын алды.

– Апаларыңның иртән чәй эчү гадәтләре юк икән, – дип куйды ул, зарлангандай.

– Алар анда рәтләп йокы да күрмиләр, ә син чәй сүйлисең тагын, – дип җавап бирде Исмәгыйль.

Элек-электән кул хезмәте белән танышлыгы булмаган һәм табигате белән ялкау Әкрәм карый үз кызлары үлешенә тигән авыр язмышның сәбәпләрен белми генә түгел, бу турыда уйлап та карамый иде. Исмәгыйль исә, киресенчә, күп нәрсәне инде аңлый, чамалый, тормышның теге-бу яклары турында үзенчә фикер йүртә башлаган иде. Чүнки ул үзе дә ким-хурлыкны аз күрмәгән иде. Аның әле дә хәтерендә: ачлык елны авылда чагында ул, карыны бик ачкач, мәзин малае Кәрим белән икәүләп балчыктан әвәләгән «күмәчләрнең» берсен ипи итеп ашаган иде. Икенче бер тапкыр, Шәмси муллалар үендә рүхсәтсез ипи сындырып алганы үчен, Әсма остабикә сугып кулын авырттырганны да яхшы хәтерли иде. Шулай ук мәдрәсәгә беренче килгән елларында күргән җәбер-золымнар да аның хәтерендә бүгенгедәй аермачык сакланалар иде.

Чәй эчелеп беткәч, Әкрәм карый дога кылып урыныннан торды да, мәдрәсә дәмулласы Кәрим ахун белән күрешеп, фатихасын алырга дип, бүлмәдән чыгып китте.

* * *

Кәрим ахун мәдрәсәгә улын күрергә килгән Әкрәм карыйның ишле бала-чагалы ярлы бер хәлфә икәнлеген алдагы күнне ишеткән иде инде. Шуңа күрә ул аңардан нинди дә булса бүләк яки садака үмет итмәде һәм хәлфәне сыйсыз-чәйсез тиз генә озатырмын дип уйлады. Ул Әкрәм карыйны ишек бусагасыннан чыгып каршы алды. Куллар бирешеп, аягүсте генә дога кылгач, Әкрәм карый әйтә куйды:

– Менә, хәлегезне белеп чыгыйм дип кергән идем әле, исән-сау гына торасызмы, тәкъсир? Безне дә хәер-догадан калдырмагыз... Хосусан, углым Исмәгыйль турында берәр сүз ишетеп булмасмы диюем. Андый-мондый хилаф эшләре юктыр бит?

Кәрим ахун Исмәгыйльне белми иде. Үзенең шәхси эшләреннән һәм түрле кунак-мәҗлесләргә йүрүдән бушамаганга, ахун мәдрәсәдә бик сирәк күренә һәм андагы йүзләгән шәкерт арасыннан Исмәгыйль шикелле ярлы бер шәкерт турында хәбәрдар булуны үзе үчен кирәкле дип тә санамый иде.

Шулай да ул аны бик белгән кеше шикелле җавап бирде:

– Углың бик тәүфыйклы, инсафлы күренә, хәлфә, мүгаллимнәре дә мактый, сәләтле, тырыш шәкерт, диләр. Бигрәк тә моназарада зиһенле, диләр. Алла боерса, галим булыр углың. Голәма арасына кергәч, синең белән мине дә догасыннан калдырмас, иншалла!

Күзгә карап болай ялган җавап бирүенә Кәрим ахун үзе һич тә уңайсызланмады; киресенчә, тиешле урында шулай юата белүне ул мүдәррис кешегә хас бер күркәмлек, осталык дип саный иде.

Аннары сүз дүнья хәлләренә күчте. Ахун Әкрәм карыйдан калага ни үчен килүен сорагач, тегесе бер-ике сүз белән генә аңа йомышын сүйләп бирде.

– Әйе, сездәге ул чуалышлар, үтерешләр турында без дә бераз ишеткән идек, – диде ахун. – Ата-баба динен яклау бик мәгъкуль эш, анысы. Тик Коръән безгә түрәләрне ихтирам итәргә, аларның әмерләренә буйсынырга куша бит. Ихтимал, Аллаһы Тәгалә сезнең түземлекне, тугрылыкны гына сынап карамакчы булгандыр... Ә сез мүселманнарга тап түшерердәй хурлыклы гамәл кылгансыз... Түрәләрдән алай узып эш итәргә ярамый, хәлфә...

– Мужик халкы белән эш итү кыен икән шул, тәкъсир! Бер дуласа, туктатырлык түгел икән аны, юлындагы һәммә нәрсәне вата-җимерә башлый икән ул. Кем хаклы да, кем хаксыз – аларга барыбер... Һич тыяр әмәл юк... Ә мин инде халык ихтыярына каршы килә алмадым.

– Син, карый, Бохараи шәрифтә укып, зур гыйлем эстәп кайткан кеше, сиңа ул надан халыкны бераз тыярга, законга каршы барудан туктатып калырга, үгетләргә кирәк булгандыр.

Беркавым сүзсез торганнан соң, Кәрим ахун, йүзенә итагатьле бер кыяфәт чыгарып:

– Шулай да син Гәрәй морзаны күреп сүйләшеп кара әле, – дип куйды. – Ул безнең бердәнбер мүселман атбакатыбыз. Түрәләр аны бик ихтирам итәләр, үенә кунакка килеп йүриләр, аның үзен дә үйләренә чакырып кунак итәләр... Аннан соң Сукыр Каюм* белән дә сүйләшеп узу зыян итмәс. Аны да урыс-улак белән аралаша дип сүйлиләр. Аит бай йортында тора бугай... Сорашырсың – күрсәтерләр. Ә инде соңыннан, кирәге булса, урысның үзенә дә барып килерсең.

*[Сукыр Каюм – Каюм Насыйри (1825 – 1902), күренекле татар мәгърифәтчесе, галим, фәнни белемнәрне пропагандалаучы мәдәният эшлеклесе.]

– Яхшы киңәшегез үчен зур рәхмәт сезгә, тәкъсир. Аллаһы Тәгалә озын гомерләр бирсен! – ди-ди, Әкрәм карый китәргә җыенганда, ахун, аны туктатып:

– Бүген үйлә намазына мәчеткә кил, – диде. – Аннан бергәләп Мортаза байларга барырбыз. Анда бүген голәма мәҗлесе җыйналачак.

Әкрәм карый ахунның тәкъдимен тирән канәгатьләнү белән кабул итте.
III

Авызда түкерекләр кибә торган эссе күннәрнең берсе. Каспий диңгезеннән алып Кытай чикләренә хәтле җәелгән казакъ очсыз-кырыйсыз сахрасы. Эч пошыргыч бушлык, йокыга талдырырдай тынлык иде. Түбә-түбә булып тезелеп киткән ком үемнәренең гел бердәй күренеше күзләрне талдыра. Ком диңгезен каплап торган соргылт-зәңгәр күк йүзендә берьялгызы йүзгән кояш зур ут шары шикелле кыздыра, яндыра, күйдерә. Аның эсселеге мидән алып табан астына хәтле бүтен тамырлар буенча йүреп, әллә нинди ару-талчыгу тойгысы бирә, эленке-салынкы бер хәлгә түшерә, буыннарны йомшарта...

Берсе артына икенчесе тагылып кыр казлары түсле тезелгән илле үч дүяле кәрван шушы серле һәм тын бушлык эчендә бер күйгә салмак кына йүзеп алга бара – Үргәнечтән Оренбурга кайтып килә иде.

Менә бермәлне борынтык агачының сүс бавы тартылып борыннары авырткан дүяләр ямьсез тавыш белән акырып җибәрделәр. Ул да булмады, уртадарак барган бер дүя үстенә утыртылган күймә эченнән бер егетнең:

Киләдер лә кәрван, әй, киләдер,

Бохарадан түгел лә – Хивадан,

Абау, гүлкәем...

Безнең болай йүрүебез

Бәндәләрдән түгел лә – Ходайдан,

Абау, гүлкәем... –

дип җырлаганы ишетелде.

Каратут йүзле, сирәк кара сакаллы, уйнаклап торган үткен кара күзле, яланаяклы һәм башына ак яулык бәйләгән кушчы казакъ, озын кәрван буенча бер баштан икенче башка йүгерә-йүгерә дүяләрне куып бушаган арада, моңлы тавыш белән сузып-сузып кына үләң әйтергә кереште. Ул да үз иркәсен – башына укалы кызыл чаркат кигән кыйгач кашлы сахра кызын мактый иде.

Бу тавышлар һәммәсе бергә буталып киң һәм тын бушлыкка таралалар, ераклардан тагын кайтарылып яңгырыйлар иде. Ләкин аңа карап табигать үзенең моңлы гармониясен югалтмады, тавышсыз-тынсыз моңын дәвам иттерде. Авызындагы чүбеген күшәп, як-ягына каранып барган дүяләр кәрваны узып киткәч, киң һәм буш сахра тагын үзенең серле һәм моңлы тынлыгында тирбәнә калды. Ишелеп-коелып торган ком дулкыннары үстендә тезелеп киткән вак-вак чокырлардан торган дүя эзләре генә андагы гармонияне бозарлык түгел иде.

Ул арада алдагы дүя үстендәге күймәнең арткы як чүпрәген берәү ачты да, үз артына сузылган кәрван буйлата, ачы тавыш белән:

– А-у-у-у-у! – дип кычкырды.

Бу кеше кәрванбаш Вахит булып, аның болай кычкыруы кодыкка* җиткәнне белдерә иде.

*[Кодык – кое (казакъча).]

Кайбер дүяләр үстендәге күймәләр эченнән дә кеше башлары сузылып, кәрванбаш әйткән сүзне кабатладылар, һәм шулай итеп, Вахитның тавышын ишеткәнлекләрен белдерделәр. Бу сүзнең мәгънәсен дүяләр дә аңлады булса кирәк, алар да, муеннарын алгарак сузып, ялкау адымнарын тизләтә түштеләр.

Бераз баргач, моннан элекке кәрваннардан калган чүп-чар һәм дүя тизәкләре белән бераз каралган уйсу җир күренде. Шул тирәдә бер югары, бер түбән таба очып кайнашкан эреле-ваклы чуп-чуар кошлар күтүе кәрван якынлашкан саен сирәкләнде, азайды һәм бүтенләй таралып бетте. Бу уйсу җир – әлеге кодык иде.

Кәрван туктады. Дүяләр чүктерелеп, сыртларындагы йүкләре җиргә түшерелде. Кушчы казакъ аларны алдан әзерләнгән чи камыр белән сыйлый башлады. Кәрванчыларның берсе йүктән чуен казан белән тимер таганны чишеп алды. Берәүсе икенче бер дүя йүгеннән саксаул агачлары алып килде. Башка берәүсе тире чиләк белән сай кодыктан су алып, казан асты. Берәүсе казан астына ут ягып чәй кайната башлады. Кәрванбаш Вахитның күймәсе эченә әзерләнгән табынга сохарилар, какланган итләр, җимешләр, үрекләр, крендель, майда пешкән күлчәләр, бавырсаклар китерелде.

Кушчы казакътан башка тагын җиде кеше булып, берсе әлеге кәрванбаш Вахит, икесе кәрвандагы бүтен малның ияләре – Казан байлары, калган дүртесе аларның хезмәтчеләре иде.

Алар, уйнап-күлеп, шаярышып, мәзәкләр сүйләп, күннең эсселегеннән зарланышып, чәй эчәргә керештеләр. Дүяләрне ашаткач табынның бер читенә килеп чүгәләгән кушчы казакъка да бер крендель, берничә сохари һәм бер кәсә чәй бирелде.

Тамак туйган, сусын басылган иде инде. Кояшның кыздыруы сүрелгәнче, дүяләр бераз хәл алганчы, алар үзләре дә ял итә торырга булып, үз күймәләренә таралыштылар. Һаман да пыскып утырган учак янында кушчы казакъ кына дүяләрне күзәтә калды.

...Юлчылар тирән йокыга талганнар иде. Шулвакыт кәрван тирәсендә кинәт әллә нинди шау-шу купты. Ят тавышлы ят сүзләр яңгырады. Кушчы казакъның:

– Уйбау ау!.. Җылдам торыңдар!.. Җау килеп калды!* – дип кычкыруына кәрванчылар, йокыдан уянып җитәр-җитмәс, сикереп аякка бастылар да, атылып тышка чыктылар.

*[Тизрәк торыгыз!.. Яу килде! (казакъча).]

Кәрванны ат менгән егерме бишләп кеше чолгап алган иде.

Башкалар ни әйтергә, нәрсә эшләргә белмичә таң калып торганда, эшне бик тиз аңлап алган кәрванбаш Вахит күймәсеннән чыкмыйча гына рәттән ике тапкыр мылтыктан атып җибәрде. Ләкин һичкемгә тигезә алмады. Кайсыбер дүяләр генә бераз әсәреп аякка бастылар да, койрыкларын бот арасына кыстырып, муеннарын суздылар.

Вахит мылтык күбәгенә яңадан дары салып, ашыга-ашыга чүбек түйгечләп азапланганда, теге атлыларның берсе җиргә сикереп түште дә:

Һәй, атаңа нәләт нугай урыс! Утчакпаң бенән безде шошытаен дипмә идең?* – дип килеп, кәрванбашны бүтереп алып җиргә тәгәрәтте; кулындагы иске мылтыкны җилтерәтеп тартып алып, җиргә бәреп сындырды да, күчле куллары белән читкә – җанланып, тирбәлеп торгандай күренгән ком дулкыннары эченә ыргытты...

*[Мылтыгың белән безне атып үтермәкче идеңме әллә?]

Кәрванбаш Вахит куркып, каушап калган иде. Ул, ни әйткәнен үзе дә белеп җиткермичә, калтыранган тавыш белән:

– Синдәргә ни кирәк?.. Ни җирлек, кай ыру буласыңдар? – диде.

– Белсәң адаең*, белмәсәң кодаең без, – диде атлыларның берсе.

*[Адай – казакъның бер күчмә ыруы.]

– Кедертпәй җылдам айтыңдар: малма, җанба?* дип үстәде икенчесе.

*[Тизрәк әйтегез: малмы, җанмы?]

Мәсьәлә бик ачык иде. Мал яки җан сораган баскынчы казакъка җавап бирүче булмады. Кәрван малын баскынчыларга үз кулың белән тоттырып җибәреп, илсез чүлдә – ком сахрасында каңгырып калып ачтан үлүгә караганда сугышып үлү артык. Шуннан башка юл юк иде. Моны һәркем шулай аңлады. Шуңар күрә дә, кәрванбаш Вахит ияк кагу белән, юлдашлары кулларына беренче эләккән күсәк-таякларын күтәреп, кайсы тәкбир әйтеп, кайсы яман сүгенеп, җан ачысы белән атлыларга ташландылар.

Тимерчыбык катып үрелгән камчылар белән коралланган егерме биш атлы кеше үчен җәяүле җиде бәндәне җиңү бәрәңге ашаудан да җиңел иде, билгеле. Шуңар күрә, алар кәрванчыларны бик тиз бүгәрләп салдылар, кулларын артка каерып бәйләделәр. Шуннан соң үзләренең киң түпле тире чалбарларын салып, тоткыннарны шул чалбарлар түбенә бүгәрләп тыктылар да, чалбар бүрмәләрен тартып бәйләп, аяк астына ташладылар. Бу эш беткәч, кәрван дүяләрен яңадан йүкләделәр. Казанга алып кайтырга дигән Үргәнеч маллары бүтен кәрваны белән Адай иленә юнәлде...

Кушчы казакъ та, Оренбурга барасы урында, кәрванбаш Вахитның күймәсе эченә кереп кырын яткан килеш, дүя үстендә акрын гына тирбәлеп, Адай иленә карый юл тотты.

Кәрванчылар, тире чалбарлар түбенә бәйләп салынган хәлдә, ыңгырашып, сыкранып, тамаклары беткәнче кычкырып, әҗәлләрен күтә калдылар.

Ләкин язмыш аларга әҗәл әзерләмәгән икән әле. Икенче күнне кичкә таба кодык янына тагын бер кәрван килеп туктады. Аның кешеләрле мескен тоткыннарны җәфалы үлемнән йолып алып, тәрбияләп, Оренбурга алып кайттылар. Шунда байтак вакыт дәваланып ятканнан соң гына алар Казанга – үз үйләренә кайта алдылар.

Бу кәрванчы байларның берсе – Үргәнеч белән Казан арасында кәрван йүртеп сату итүче, эчке Русиядән Үргәнеч һәм Хивага кызыл мал, китап, Коръән, савыт-саба, тимер һәм чуен әйберләр шикелле фабрик һәм завод маллары илтеп, аннан ефәк, каракүл, илтер, җимеш һәм дүге шикелле нәрсәләр алып кайтып кәсеп итүче атаклы һәм данлыклы Мортаза бай иде.

Башка юлдашлары яхшы ук савыксалар да, Мортаза бай шул вакыйгадан соң имгәнеп калды. Чалбар түбенә бүгәрләп салынган чакта аның әллә кайсы тамырлары үзелеп, арка җекләре имгәнеп, аяк-кулы йүрмәс булган иде. Шул сәбәптән аны күтәреп яки кечкенә арбага утыртып йүртә башладылар.

Ул үзе кәрван белән йүри алмас булса да, сәүдәсен, кәрван йүртеп Хива һәм Үргәнеч белән алыш-биреш итүен һаман туктатмады. Таланса да, байлыгы кимемәде. Уңышлы сәүдәләр, туктаусыз йүреп торган кәрваннарның бәрәкәтле Урта Азия малын Казанга ташып торулары аркасында, аның дәүләте артканнан-арта барды.

1897 елгы сан алу мәсьәләсен сылтау итеп бунт чыгарган татар авылларын коточкыч зур җәзалар күткәндә, Мәүла Колы авылы крәстиәннәре исеменнән патшага прошение бирер үчен Казанга килгән ярлы һәм юаш хәлфә – Әкрәм карый әнә шул Мортаза байга голәма мәҗлесенә барачак иде.

* * *

Мортаза байның күзгедәй ялтырап торган паркет идәннәренә хәтфә келәмнәр җәелгән, зур-зур кәндилләр, киң һәм биек күзгеләр белән бизәлгән иркен заллары халык белән тулы иде. Анда бүтен шәһәрнең, якын-тирә авылларның атаклы дәмулла һәм ишаннары, мәзиннәр, хәлфәләр, сорыкортлар, сукыр суфилар, Коръән хафизлар, пүркиләр – һәммәсе дә бар; ул заманның голәмасы барысы да шунда булып, арада Әкрәм карый шикелле болай гына туры килүче мосафир «гыйлем әһелләре» дә күп иде. Мәхәлләнең мәчет картларыннан алып, шәһәрнең күзгә күренгән сәүдәгәрләре, хаҗилары, хәтта аз-маз халыкка билгеле морзалары да шунда җыйналган иде. Бу соңгылары, озын чәчләрен башларына ятышмый торган энҗеле түбәтәйләр астына яшереп һәм фрак үстеннән генә киелгән озын һәм киң чапаннарына уралып, идәнгә чүккәннәр; чалбар тезләре чыгуга да илтифат итмичә, каткан аякларын азапланып бүкләп, сакта чагында табигый йомышка кысталган солдат түсле кәкрәеп, җыерылып тезләнгәннәр; аяклары ычкынып китеп күлкегә калудан курыккан сыман бер кыяфәт беләнутыралар иде.


Дәмулла Кәрим ахун белән Әкрәм карый Мортаза байның матур пыялалар белән чуарлап эшләнгән парадный ишегеннән керделәр дә, туннарын салып хезмәтчегә тоттыргач, чапан җиңнәрен җыергалап, хәтфә келәмнәр җәюле ак мәрмәр баскычтан югары менеп киттеләр.

Анда кунакларны каршы алып, һәркемне үзенә тиешле табынга озатып торучы башка бер хезмәтче, кулындагы кәгазенең Кәрим ахун исеме язылган турысына билге салгач, яңа килүчеләрне кайсы залга кертәсен янындагы малайга ишарәләде. Теге малай аларны:

– Әйдәгез, хәзрәт, менә монда рәхим итегез! – дип ияртеп, чалмалы халык белән тулы бер залга кертте.

Кәрим ахунның мәһабәт гәүдәсе ишектә күренү белән, залдагы чалмалыларның дәмулла булып җитмәгән муллалары урыннарыннан кузгалып юл бирделәр – ахун белән карыйны түргә уздырдылар. Тагын һәркем үз урынына утырды.

Дога укып бит сыпырганнан соң, ахун да, карый да мәҗлестәге кешеләргәнең һәрберсенә ияк кагып:

– Исәнме, саумы, сәламәтме! – дип сорашып чыктылар.

Халык җыйналып беткән түсле, идәнгә әзерләнгән табыннар тәмам тулган иде. Шул чакны эчтәге бүлмәләр ягыннан чыр-чыр иткән әллә нинди ямьсез тавыш ишетелде. Муллалар, азрак түзәтенгәләп, тамак кыргалап алып, ниндидер бер мүһим эшкә әзерләнгән кыяфәткә керделәр.

Янтыктагы бер ишек ачылып китте. Башына кара чуклы кызыл түбәтәй кигән, җиңсез кара кәзәкиле, ак күлмәкле, кәҗүл читекле бер малай чыбыктан үреп ясалган, резин тәгәрмәчле кечкенә һәм матур бер арба тәгәрәтеп чыгарды. Арбада кечкенә гәүдәле, зур башлы, йонлач битле бер карачкы утыра иде. Малай арбаны тәгәрәтеп залның бер почмагынарак китерде дә, күпер сымак бер биек урынга менгезде, кесәсеннән бер ак яулык чыгарып, теге йонлач битнең авыз-борынын, атылып чыгардай акаеп торган ямьсез күзләрен сүртеп алды.

Бака тавышы түсле ямьсез тавыш тагын ишетелде.

– Исән килдегезме, хәзрәтләр?

Бүтен чалмалыларның берьюлы, тәкбир әйткәндәй гүрләтеп:

– Әлхәмделилла, Мортаза абзый! – дип җаваплавы киң, биек залда беравык яңгырап торды.

Теге вакытта юлбасарлардан таланып һәм имгәнеп калган Мортаза бай үзе иде бу.

Исәнлек-саулык сорашып, бит сыпырып алгач, Мортаза бай табынга карап ияге белән ишарә ясагандай итте. Өстенә озын кара җүббә, башына гарәп чалмасы кигән бер коръән хафиз мисыр мәкаме белән күйләп коръән укыды. Чалмалылар табынындагы һәркемгә берәр сум садака үләшенде. Тагын дога кылдылар.

Аннан соң табынга аш килә башлады. Һәр табынның берәр мәзине яки мәзин урынына утыручысы, чапан җиңнәрен сызганып, аш бүләргә кереште. Ашау белән бергә, муллалар табынында моназара башланды.

Иң беренче сүз тоз кабу турысында булды.

– Тозны аштан элек кабаргамы, соң кабаргамы? Яисә элек кабу да, соң кабу да сүннәтме?

Голәма үчкә бүленде. Бер түрлесе элек кабу сүннәт дисә, икенчеләре аштан соң кабу фарыз дип ныкышты. Тагын бер як: “һәр икесе мүстәхәб*, ни эшләсәң дә ярый, бер дә капмасаң да зарар юк”, – дип бара иде.

*[Мүстәхәб – шәригать күзлегеннән: эшләнсә яхшы, эшләнмәсә зарары-гүнаһы булмаган эш.]

Әүвәлгеләре бу соңгы түркемне:

– Кяфир, зиндикъ, фасикъ! – дип сүктеләр. Болары тегеләрне:

– Ахмак, надан! – дип атады.

Һәр түркем үз сүзен куәтләр үчен әллә нихәтле аять һәм хәдис укып күрсәтте. Әллә ничаклы гаклый һәм нәкъли дәлилләр* китерелде. Әллә ничә мәшһүр китап, борынгы дин галимнәре телгә алынды.

*[Гаклый һәм нәкъли дәлилләр – акыл белән уйланылган һәм традицион дәлилләр.]

Шулай да бу мәсьәлә һаман чишелмәгән килеш калып, моназара башка мәсьәләләргә күчте.

– Намазда әттәхият укыганда, «әшһәде» дип әйткән чакта уң кулның шәһадәт бармагын күтәрергәме, юкмы?

– Җомга намазы белән бергә үйлә намазын да уку ярыймы, юкмы?

– Шәфәкъ батмый торган кыска түннәрдә ястү намазын уку фарызмы? Әллә биш вакыт намаз дүрткә каламы?

Шуның шикелле мәсьәләләр бер-бер артлы чыга торды. Берсен чәйнәп бетермәс борын икенчесенә күчелде. Һәр мәсьәләдә чалмалылар әллә ничә түркемгә бүленеп кычкырыштылар, сүгештеләр, хурлаштылар, күфер пичәте басыштылар. «Ля нүсәллим! Лима ля йәҗүз?»*ләр мең кат әйтелде. Ләкин мең елдан бирле чишелмәгән даулы мәсьәләләр шул килеш кала бирде.

*[«Ля нүсәллим! Лима ля йәҗуз?» – «Күнмибез, риза түгел! Ник дүрес булмасын?»]

Бүтән вакытлардагы шикелле бу юлы да бүтен мәсьәләләр баягы үченче түркемне сүгүгә кайтып кала иде. Бүтен талашларның йомгагы «җәдитчеләр» дип йүртелә торган шушы түркемне мыскыллап, “җәһәннәм түбенә олактыруга” кайтып калды. Беруңайдан, татар дүньясы үчен күп кенә яңа мәсьәләләр күтәреп, үзеннән соң байтак гыйльми әсәрләр калдырып күптән түгел генә үлгән Мәрҗанине, Сукыр Каюмны, Фәезханов белән Гаспринскийны, яңа гына атагы чыга башлаган Галимҗан мулла Барудины, урам телендә татарча әдәби китаплар язып чыгара башлаган яшьләрне – барысын бер җепкә тезеп “җәһәннәмгә аттылар”.

*[Мэрҗани – Шиһабетдин Мәрҗани (1818 – 1889), татар мәгърифәтчелек хәрәкәтенең идеологы, атаклы тарихчы һәм дин галиме. Фәезханов – Хүсәен Фәезханов (1828 – 1866), мәгърифәтче галим-филолог, тарихчы һәм педагог. Гаспринский – Исмәгыйль Гаспралы (1851 – 1914), мәгърифәтче, түрки-татар телендә беренче күндәлек матбугат басмасы – «Тәрҗеман» гәзитәсенең (1883 – 1918) нәшире һәм мүхәррире, мәктәп-мәдрәсәләрдә яңа метод – ысулы җәдид белән укытуны башлап җибәрүчеләрнең берсе. Галимҗан Варуди (1857 – 1921), дин һәм җәмәгать эшлеклесе, җәдитчелек хәрәкәтенең күренекле вәкиле, Казандагы атаклы «Мүхәммәдия» мәдрәсәсен нигезләүче һәм аның мүдәррисе, 1917 елдан Диния нәзарәте мүфтие.]

Мортаза бай, арбасында утырган килеш, муллаларның кычкырышуын рәхәтләнеп тамаша итә иде.

Чынлап та, ул заманда яшәгән татар халкының театры, концерты, клубы, кәмите, музыкасы, киносы һәм радиолары – барысы да шушындый голәма мәҗлесләренә кайтып кала: бүтен күңел ачу һәм мәгънәви азык алу теләкләре шушындый мәҗлесләрдә үтәлә; чалмалы юләрләр бер Мортаза байга гына түгел, бәлки барлык иреккән байларга күңел ачу хезмәтен үтиләр иде. Бу мәҗлес тә шуларның берсе иде.

Әнә, моназара белән мавыккан бер мулланың тәлинкәсендәге ашы бер дә кимемәгән, «Лә нүсәллим! Лима ля йәҗүз?» дип кычкыра торгач, ашавын бүтенләй онытып җибәргән. Шуны күрү белән, Мортаза бай чәрелдәп кычкырып җибәрде:

– Бу хәзрәтнең карыны ачмаган, ахры... Ашыйсы килми икән. Алып китегез алдыннан тәлинкәсен!..

Берничә хезмәтче берьюлы килеп, теге мулланың тәлинкәсен алып киттеләр.

Мулланың: «Мин ашамадым, ашыйм әле!» – диюенә дә, тәлинкәгә ике куллап черәшеп ябышуына да илтифат итүче булмады.

Мортаза бай үзе, ямьсез тешләрен ыржайтып, рәхәтләнеп күлә иде. Ул табынчы мәзингә дә:

– Моннан ары бу хәзрәткә аш бүлмә, алдына тәлинкә-кашык куйма! Тамагы тук булгач, мәҗлескә килмәсен иде, – дип куйды.

Мортаза байның гадәтләре бүтен мәҗлес әһеленә билгеле булганлыктан, аның бу кыланышына гаҗәпсенүче күренмәде. Муллалар, үзләре кара тиргә батып, тамаклары карлыкканчы кычкырышсалар да, байның ачуына дучар булмас үчен, кашыкларын бик санап йүртәләр, алларына куелган ашны бергә ашый башлыйлар, тигез киметәләр, бергә бетерәләр иде.

Тәлинкәсе тартып алынган мулла, бу кыланышка гаҗәпләнсә дә, үзен кимсетергә җыенган кеше күренмәгәч, хурланмады, кызармады: «Казанчының ирке бар кайдан колак чыгарса!» – дип уйлады да, тәмләп ашаучыларның кашыкларына күзләрен ияртеп йүрткән килеш, мәче түсле ялманып утыра бирде.

Әкрәм карый бу хәлне күреп бераз курыкты һәм үз тәлинкәсенә күз салды. Аныкы башкаларныкыннан элегрәк бушаган иде.

Бердәмлекне бозып торган бу күренеш, билгеле, Мортаза бай күзеннән читтә калмады. Ул тагын чәрелдәп кычкырды:

– Әнә теге хәзрәтнең карыны ачарак түшкән икән, китерегез ашны!.. Өстә, мәзин! Килгән кунак минем йорттан ач китмәсен!

Әкрәм карый бераз кыстатып тормакчы булган иде дә, Кәрим ахун аның тезенә түртеп һәм байга ишетелмәслек итеп:

– Карышып торма инде, түртелгәнче аша! Сүзен тыңламасаң, кыйнатып та чыгара ул... – дигәч, куркып ашарга тотынды.

Аның тәлинкәсе бушаган саен, Мортаза бай кушуы буенча, аш үстәлә торды. Карый салынган берсен ашап бетерә барды. Байның кәефе тәмам килде, дәрте почмакланды.

– Мулла корсагы җиде бозау тиресеннән тегелгән була, дип сүйлиләр иде. Бу хәзрәтнеке унике үгез тиресеннән тегелмәгән микән? – дип, тагы да ямьсезрәк бер тавыш: белән чәрелдәп куйды.

Муллалар елмаештылар. Кәрим ахун:

– Бу хәзрәт мин алып килгән кунак иде, Мортаза абзый! – диде.

Бай тагын:

– Бәрәкалла, ахун, кунагың уңган кунак икән – йүзеңне кызартмады, – дип, күңеле булганлыгын белдерде.

Ахун хәзрәт карыйның шулхәтле күп ашый алуының савабы үз үлешенә дә тигән сыман бер горур кыяфәт белән, егетләрчә тамак кырып алды.

Бай, карыйга карап:

– Җиттеме, хәзрәт? Туйдыңмы инде? – дигәч, карый:

– Әлхәмделиллаһи раббелгаләмин! Ходай аш итсен! – диде һәм тулган корсагын киерә түшеп, матурлап кикерде.

Бай, аның бу кыланышыннан тагы да кәефләнеп, ямьсез тешләрен ыржайтып, атылып чыгарга торган зур күзләрен кыса түшеп, тагын күлде һәм карыйны артык кыстамаска кушты. Шуның белән карый бик зур имтихан тоткан хисапланды.

Шул сәбәптән булса кирәк, мәҗлес таралган чагында, Мортаза бай карый белән әлеге ач калган моназарачы мулланы үзендә бер кич кунак булырга чакырды. Тегеләр, бик теләмәсәләр дә, байның сүзен аяк астына салырга ярамаганлыктан, риза булдылар.

* * *

Кунакларны җыйнак һәм кечерәк икенче бер бүлмәгә күчерделәр.

Алар, тәһарәт яңартып, намазларын укып бетерүгә, бай үзе дә, үч тәгәрмәчле «дүлдел»енә атланган килеш, чәрелдәп, болар янына кереп җитте.

Озаклап гәпләшү китте. Бик күп дини һәм милли мәсьәләләр тикшерелде, әллә кемнәрнең гайбәтләре чәйнәлде, һич гүнаһсыз кешеләр “тәмугка озатылды”, әллә нихәтле ишаннарга – түрле надан хайваннарга “оҗмах билеты бирелде”. Тикшерелмәгән, җентекләнмәгән һичбер нәрсә калмады. Мортаза бай берәр сүз табып, мәсьәлә кузгатып җибәрә дә, карый белән теге мулла сүз күрәштерә башлагач, кәефләнеп, читтән генә тамаша итә; ике якның берсе җиңә башласа, я җиңелгән якка булышлык иткән булып сүзне үстереп җибәрә, яки үр-яңа бер мәсьәлә кузгата да, тагы да рәхәтләнә түшеп тамаша итәргә керешә иде.

Дин һәм шәригать мәсьәләләре тикшерелеп беткән түсле булгач, сүз үзеннән-үзе дүнья хәлләренә күчте.

Мортаза бай үзенең кәрван белән йүргәндә күргәннәрен сүйләргә тотынды. Хива һәм Үргәнеч халкының тормышлары, урам һәм базарларда әкият сүйләүче дәрвишләре дисеңме, хан боерыкларын кычкырып халыкка белдереп йүрүче мүнадиләре*, шул үлкәнең кәттә голәмалары, гадел түрәләре дисеңме, угрының кулын кисү, зиначыга таш ату шикелле туры хүкем чыгаручы шәп казыйлары дисеңме – берсен дә калдырмады, барысын да сүйләп узды.

1 Мүнади – сүрәнче, игъланчы.

Әкрәм карый үзенең Бохараи шәрифтә күргәннәрен хикәят итеп, андагы түрәләрнең тагы да гаделрәк һәм казыйларның тагы да туры хүкемлерәк булганлыгын күрсәтә торган мисаллар китереп, Мортаза бай сүзләренә үстәмә ясады.

Аннан соң бай үзенең Үргәнеч белән Оренбур арасында баскынчы Адай казакълары тарафыннан талануын, тире чалбар түбенә бәйләп салынуын һәм шул чагында имгәнеп калуын бик озаклап сүйләде. Ахырдан:

– Хәзер инде баскынчылар да азая түште. Кәрванчылар да акылланды, – диде. – Хәзер һәркем яхшы коралланып йүри... Һич булмаса, кәрванда яхшырак киенгән берәрсен Әхмәт байның улы яки энесе итеп күрсәтәләр*, кәрванны Әхмәт байныкы, диләр. Шуның аркасында баскынчылар тими, кәрваннар Әхмәт бай Хүсәенов аркасында таланудан котылалар, – диде.

2 Әхмәт байның улы яки энесе итеп күрсәтәләр... – Сүз Оренбург сәүдәгәрләре, җәмәгать эшлеклеләре һәм меценатлары Әхмәт Хүсәенев (1837 – 1906), аның энесе Мәхмүт Хүсәенев (1839 – 1912) һәм улы Вәли Хүсәенев (1871 – 1933) турында бара.

– Бу Әхмәт байны әйтәм әле, – диде теге мулла, – үзе нинди әйбәт кеше, ә үзе юк нәрсә белән чуала бит... Шулчаклы байлыгы белән, аңар ни пычагыма кирәк булган динсез мулла күбәйтү, бисмилласыз китап тарату, мәктәпләргә кара такта тутырып балаларны аздыру?.. Ул садака-хәерен туктатмаса, уку-укыту эшләрен гыйлем әһеле үзе генә дә башкара иде әле...

Бай җавап бирмәде. Әкрәм карый исә:

– Аллаһы Тәгалә һәркемне тәүфыйк-һидайәттән аермасын инде! – диде.

– Амин! – дип куйды Мортаза бай һәм теге мулладан Казанга ни йомыш белән килүен сорады.

– Мин үзем Хвалын үязендә бер кечкенә авылда имам булып торам, – диде мулла. – Авылыбыз кечкенә, ярлы... Мәдрәсә биләп, дәрес биреп булмый... Форсатым барга күрә, башка бер саваплы эш артыннан йүри идем әле...

– Ул нинди саваплы эш тагын?

– Әчтерхан янындарак бер җирдә бер бай урысның бик зур балык промысласы бар. Шунда мүселман кардәшләребез бик күп эшли, әмма маңлайлары сәҗдә күрми, колаклары китап, Коръән сүзе ишетми, урыс, калмык арасында каралып яталар... Шуларга мәчет салып бирер үчен иганә җыйный идем...

– Бәрәкалла, хәзрәт, саваплы эш артыннан йүрисең икән! – диде бай. – Мәчет салынса, мулла итеп куярлык кешеләре бармы?

– Үз улым мәхдүмгә тамга җыйнарбыз дип мәслихәтләшкән идек... насыйп булса...

Бай тагын кәефләнеп киткән түсле булды:

– Үзем дә шулайдыр дип уйлаган идем аны, – дип, күзләрен кысынкырап, аз гына елмаеп алды.

– Соң, үз авылыгызда мәптек бармы?

– Кечкенә генә мәптек сыман бинада мәхдүмебез укыткан була. Кулдан килгәненчә, әлхәмделиллаһ...

– Бисмилласыз китаплардан «апара», «чабата» дип, кара тактага яздырып укытасызмы? Әллә искечәме?

– Юк, бай, юк! Әстәгъфирулла!.. Искечә укытабыз. Динне «Иман шарты»ннан, «Әфтияк»не* иҗекләтеп... Үзем исән вакытта безнең авылга кара такта кермәс әле, Ходай кушса...

*[«Иман шарты» – гарәп әлифбасын һәм түрле дога текстларын үз эченә алган дини китап. «Әфтияк» («Һәфтияк») – Коръәннең кыскарак сүрәләреннән сайлап түзелгән җыентык, исеме Коръәннең «җидедән бере» дигәнне аңлата. Китапларның һәр икесе дә мәктәп-мәдрәсәләрдә уку китабы, дәреслек итеп файдаланылган.]

Бай йүзен Әкрәм карыйга юнәлдерде:

– Сез ничек укытасыз, хәзрәт?

– Без дә шулай – искечә.

– Калага ни йомыш белән килгән идегез соң?

– Мин зур йомыш белән килгән идем, бай!.. Патшага прошение бирергә дип...

– Ни турыда?

– Халык санын алу дигән бер бәла чыкты бит әле... Безнең халык шуннан курка калды. Урысның бер хәйләседер, күчләп чукындырыр үчен кирәктер дип уйлыйлар...

– Мин ул чуалышларны, түрә үтерүләрне, утар талауларны ишеткән идем... Урынсыз куркулар ул!.. Урыс безне күчләп чукындырырга теләсә, саныбызны белми дип уйлыйсызмыни? Әнә керәшеннәрнең санын алып-нитеп тормыйлар бит!.. Дин изгеләр фатихасында саклана ул... Мужик сәнәгенә калсаң, бернәрсә дә тоҗырып булмый... Юк эш артыннан йүрисең икән.

– Ил кушкач, килдем инде, бай, баш тартып булмый ласа...

– Ул турыдан берәр кешене күргәнең бармы соң?

– Юк әле. Насыйп булса, иртәгә инде, – диде карый.

– Син башта Гәрәй морзаны күр! Ул безнең бердәнбер мүселман атбакатыбыз...

Караңгы түшкән иде инде. Бай, хәерле кичләр теләп, арбасында тәгәрәп китеп барды. Карый белән мулла ястү намазын укып алдылар. Табын әзерләнде, аш килде.

Бу юлы ашны табак белән түгел, һәр ике кунак үчен аерым тәлинкәләргә салып китерделәр. Күндезге мәҗлестә ач калган муллага үлеш күбрәк, карыйга азрак салынган иде.

Теге мулла үз үлешен ашап бетерә барса да, карый, тамагы тук булганлыктан, ашның һәр түрлесеннән аз-аз гына капмакчы булып карады:

– Бер кабарлык та урыным юк! – дип, үзен кыстамаска үтенде.

Ләкин аларны сыйлар үчен куелган хезмәтче ирек бирмәде; тәлинкәләр тәмам бушамыйча торып, алдан да алмады, нәүбәттәге икенче ашны да китермәде:

– Беткәнче ашарга, хәзрәт! Байның кушуы шулай! Сүзен тыңламасак, һәммәбезне дә кыйнатып чыгарыр, – диде.

Күндезге тәҗрибә буенча, бу сүзнең дүреслеге билгеле иде. Шуның үчен дә Әкрәм карый, Мортаза бай йортыннан кыйналып чыгу ихтималын күз алдына китереп, тамагы тук булуга карамастан, алдына килгән барлык ашны үрдәк түсле йотлыга-какала эченә тутыра барды.

– Бу ашларны пешергән асрау я үзе тоздан яралгандыр, яки авызына бияләй кигәндер: тозны бик мул тондырган икән, – диде Хвалын мулласы.

Карый да:

– Тозга бигрәк юмарт икән шул! – дип куйды. Чынлап та, ашлар җете тозлы булып, бай кушуы буенча юри шулай пешерелгән иде.

Ашлар ашалып беткәч, табын җыйналды. Мулла белән карый хәтфә келәм җәелгән идәндә кырын ятып, терсәкләре белән мамык мендәрләргә таянган килеш, каурый каләм белән теш казыйлар иде. Алар шулай чәй әзерләнгәнне күтеп ятканда, баягы хезмәтче кереп йокы урыннары җәйде дә:

– Йомышыгыз булса, әнә шул түймәне басарсыз! – дип, дивардагы звонок кнопкасын күрсәтте, хәерле кич һәм тыныч йокы теләп, чыгып китте.

Кунаклар әсәрешеп, бер-берсенә караштылар. Аларның тамаклары бик кипкән, Мортаза байның болай чәй эчермичә йоклатуын һич күтмиләр иде.

– Эчәсе килер бит, хәзрәт! – диде карый. Теге мулла:

– Килмәгән кайда ул! Шундый тозлы аштан соң! – диде дә, бүлмәдән чыгып китте һәм бераз торып кергәч: – Әбрәкәй комганында да бер тамчы су калмаган, – диде.

Ирексездән чишенеп яттылар. Ләкин күзләргә йокы кермәде. Авызлар, тамаклар кипте. Яңаклар, аңкаулар чатнады. Телләр әйләнмәс булды. Тын алу читенләште.

Байтак вакыт шулай азапланып яткач, мулла, аякка калкып, баягы хезмәтче күрсәткән түймәне барып баскан иде, ак күлмәк-ыштанлы, яланаяклы, күч-хәл аягында басып торган исерек түсле, йокылы-уяулы бер малай килде.

– Улым, без бик сусадык, асрауларның берәрсенә әйтче: ничек кенә итеп булса да безгә чәй әзерләп бирә күрсен, савап булыр, – диде мулла.

– Асраулар барысы да йоклый. Бай һичкемне уятмаска кушты.

– Алайса, берәр чүмеч салкын су табып китерә күр, улым! – диде карый.

– Фанталдан су килми. Һичбер җирдә бер тамчы су юк.

– Алай булса, үзең самавыр куеп бир!

– Су булмагач, мин аны нәрсә белән куйыйм?

Мортаза бай йортның су күпшәләрен юри бикләтеп куйганлыктан, һичкайдан бер тамчы су табарга мүмкин түгел иде.

Кунаклар тагын ятып карадылар. Тагын йоклый алмадылар. Сусау азаплары тагы да күчәйде.

Мулла, торып, түймәне тагын басты, тагын теге малай килде.

– Улым, һич булмаса бераз кар кертеп бир! – дип ялындылар.

– Ишекләр барысы да бикле, әчкечләре байның үзендә, – диде малай.

Кунак мулла аның сүзенә ышанмады, малайны җитәкләп тикшерергә китте. Ләкин ишекләр, малай әйткәнчә, һәммәсе дә бикле, ачкычлары алынган иде.

Караңгы коридорда бәрелә-сугыла капшап йүргәндә, эчке бүлмәләрнең берсеннән байның:

– Кем йүри анда җиде түн уртасында?! – дип чәрелдәгән тавышы ишетелде.

Малай мулланы җитәкләп алды да, үз бүлмәләренең ишеген ачып, аркасыннан этәреп кертеп җибәрде, үзе күздән югалды.

Кунаклар – кунак түгел, бәлки шундый кыланышлар белән генә юанып, шундый юанычлар аркасында гына үз байлыгының игелеген күрүче имгәк татар бае кулында тоткын иделәр.

Ни хәл итмәк кирәк? Капкынга бер эләккәч, таң атканчы түзәргә туры килә иде. Ничек чыдаганнарын үзләре генә белсәләр дә, түзделәр...

Түн буена зур тәрәзә аркылы күмеш нурлар чәчкән моңлы ай әллә кая китеп югалды. Серле түн бушлыгында ялтыраган йолдызлар сирәкләнде. Күнчыгыштан таң яктысы сызылып, кунакларны шатландырды. Тик кичәге хезмәтче бүлмәгә кереп:

– Әйдәгез, кунаклар, мунча әзер! – дигәч, алар тагын аптыраштылар.

– Безнең эчәсебез килә... мунча кирәкми! – дигән сүзгә хезмәтче бик катгый итеп:

– Чәй – мунчадан соң, байның кушуы шулай! – дип җавап бирде.

«Күрәсе азапларыбыз бетмәгән шикелле» дип уйлап алдылар да, чакырган җиргә киттеләр...

Мунчага кергәч, алар зур имән кисмәк белән торган суга йотлыгып карадылар. Хезмәтче:

– Бу су эчәргә ярамый, кеше үтерә торган агу салынган! – диде.

Су үткәргеч торба кранын борып карасалар, аннан да су акмады. Аның суы да әллә кайдагы бер боргычы аркылы туктатылган, кисмәктәге су исә, кунаклар үчен атап әзерләнгән булып, аннан ниндидер дару исе аңкып тора иде.

Кунаклар гәүдәләрен, саннарын кузгата алмадылар. Тәмам хәлдән таеп алҗыган, йүдәгән кыяфәт белән, ярылган иреннәрен коргаксыган телләре белән ялмап тик утыра бирделәр. Икесен ике хезмәтче чишендерде. Үзләренә дә, кунакларга да изар* бәйләделәр.

*[Изар – гәүдәнең билдән түбән үлешен каплау үчен билгә бәйли торган җәймә.]

Мунча чиксез кызу ягылган, тәнне пешерерлек итеп эссе салынган иде. Кунакларны җитәкләп ләүкәгә менгезделәр дә, киң һәм иркен ләүкәнең ике башына икесен яткызып, алдан пешекләп куелган каен себеркесенең яфраклары коелып беткәнче чабындырдылар. Нәрсә генә әйтелсә дә, хезмәтчеләрдән «байның кушуы шулай!»дан башка җавап булмагач, кунаклар һичбер нәрсәгә карышмый, язмышлары алдында баш иючән булып киткәннәр иде.

Мунча кертү бүтен шартлары белән үтәлгәч, тәмам хәлдән таеп, аякларын атлый алмас дәрәҗәгә җиткән тоткын-кунакларны җитәкләп чыгарып, култыклап югары менгезеп, түн уздырган урыннарына яткырдылар. Аларның тыннары кысыла, йүрәкләре чит кеше колагына ишетелерлек булып тибә иде. Берәр стакан гына әллә нинди чымырдап, күбекләнеп торган су эчерделәр. Ләкин аның белән сусын басылмады. Күчәйде генә.

Бераз ятып, йүрәк кагуы азрак басылган түсле булгач, икенче бүлмәгә чәй эчәргә чакырдылар.

Мортаза бай үзе шул бүлмәдә арбасында утыра иде инде.

Ул кунакларга әллә нинди сүальләр биреп йүдәтә башлады. Теге мескен тоткыннар аның сүзләрен ишетмиләр, аңламыйлар; куркудан гына биргән җаваплары да әллә нинди керәле-чыгалы була; аларның азапланулары ачыграк сизелгән саен, байның кәефе килә, ул ямьсез тешләрен ыржайтып елмая-күлә иде.

Тилмереп күтелгән чәй урынына табынга кайнар пәрәмәч килде. Теләмәсәләр дә, алар куркудан ашарга мәҗбүрләр, телләрен әйләндерә алмасалар да, тешләре чәйнәргә теләмәсә дә, авызларына капкан кисәкләрен азаплана-азаплана, муеннарын үрдәк түсле алга сузып, какала-какала йотарга тиешләр иде.

Менә, дүньядагы бүтен нәрсәләрдән сүекле күренгән самавыр килде. Чынаякларга коелган кайнар чәйне үреп, авызларын, йүрәкләрен пешереп, йотлыга-йотлыга эчәргә керештеләр. Чынаяклар бер-бер артлы тутырылып, тулган берсе эчелә торды. Эчкән саен сусын күчәя генә барды, бер дә басылыр түсле тоелмады. Зур-зур самавырлар берничә кат алмаштырылды. Битләрдән бүрчекле тирләр акты. Берничә сүлге сыгарлык булып суланды. Берничә кат әбрәкәйгә дә барып килергә туры килде. Кергәч тагын эчтеләр. Тагын чыктылар. Авыз тиреләре уелып бетеп, тәм сизмәс булдылар.

Байның кәефе тәмам җирендә иде. Ул бүген үзенең әллә кайчаннан бирле таба алмаган зәвыкларын тапты. Кунакларның түземе, чынлап та, искитмәслек түгел иде. Бу мыскыллауларга тиешле бәясен түләп, бу түземне кирәгенчә бүләкләргә туры килде. Мортаза бай кунакларга унар сум акча, берәр киемлек тукыма, остабикәләренә берәр күлмәклек һәм берәр кадак яхшы чәй бүләк итте. Балык промыслосында салыначак мәчет үчен илле сум бирде.

Кунаклар малга бәрәкәт, җанга саулык теләп, чыгып киттеләр. Мулла Әхмәт байга юнәлде. Әкрәм карый Гәрәй морзаны эзләп Болакның аргы ягына юл тотты.

Идел-Урал үлкәсендәге бүтен татар авыллары кан-яшь эчендә йүзгәндә, каһәрләнгән, изелгән һәм таланган татар мужигы, үзенең бу хәленнән котылыр үчен, суга батучының саламга ябышуы түсле чараларга керешеп азапланганда, милләтнең үске катлавы – мещан буржуалар, байлар, морзалар һәм муллалар – әнә шундый эшләр белән шүгыльләнеп вакыт уздыралар иде.

тагын Изучаем языки:

Крымскотатарский

Турецкий

Удмуртский

cделать стартовой | добавить в избранное



▲
Статистика ¤ Обмен ссылками ¤ Использование ¤ Лаборатория
© Фонд развития татарского языка и культуры «Татарнамэ»


     clude"../_foot.php"; ?>