- Прогноз погоды:
Казань
Альметьевск
Бугульма
Набережные Челны
Нижнекамск
Елабуга
Бавлы
Нурлат
«Татарский язык: изучить легко!»
Уникальная эффективная методика.§ Вместо предисловия
§ О татарском языке и его грамматике
§ Во-первых, местоимения и глаголы
§ Во-вторых, отрицание у глаголов и имен, а также падежные формы существительных
§ В-третьих, прошедшее время и система падежей
§ В-четвертых, послелоги, инфинитив и имя действия
§ В-пятых, деепричастия
§ В-шестых, причастия, глагол иде
§ В-седьмых, глагольные конструкции
§ В-восьмых, другие части речи
§ В-девятых, составные глаголы
§ В-десятых, как образуются слова в татарском языке
§ Справочные материалы по татарской грамматике
В-седьмых, глагольные конструкции
Большинство вспомогательных глаголов являются и основными глаголами, которые лишь временно выражают служебное грамматическое значение. Таких глаголов в татарском языке более тридцати. Понятно, что это наиболее частотные, сильные глаголы. Поэтому на начальном этапе тебе необходимо выучить сначала их основные значения.
Во-вторых, надо научиться применять самые распространенные конструкции: конструкции желания, намерения, прерванности действия, попытки совершения действия.
А же потом можно браться за формы, которые служат для передачи характера действия (незавершенности, продолжительности и т.п.), то есть те составные формы, которые выражают способы действия.
Конструкция желания образуется по формуле «основа глагола + -асы/-әсе/-ыйсы/-исе и вспомогательный глагол килү. При этом изменения во временных формах берет на себя вспомогательный глагол, а окончания второго типа присоединяет основной глагол:
Ашау (есть) – ашыйсы килә (ему хочется есть)
Китү – китәсем килде (мне хотелось уйти)
Бару – барасы килер (ему захочется пойти).
Обучающиеся достаточно быстро учатся пользоваться этой конструкцией. Главная сложность в том, что в этой конструкции местоимение ставится в притяжательном падеже:
Минем ышанасым килә. – Мне хочется верить
Синең алдыйсың килә. – Тебе хочется обмануть.
В русском языке в подобной конструкции чаще используется дательный падеж, и русскоязычный обучающийся ставит сюда направительный падеж: миңа, сиңа, аңа…
Но эта татарская конструкция уподобляется другой русской:
У меня есть желание спать. – Минем йоклыйсы килә.
А у тебя есть желание поработать. – Ә синең эшлисең килә.
Иначе говоря, перевод таков: «у тебя есть желание (пришло желание) того, что указано в основном глаголе».
Конструкция намерения образуется по формуле «основа глагола -макчы/-мәкче и вспомогательный глагол булу (быть)». При этом все изменения на себя берет вспомогательный глагол:
Ашау – ашамакчы була (он намеревается поесть)
Китү – китмәкче булам (я намереваюсь уйти)
Бару – бармакчы булалар (они намереваются пойти).
Прошедшее время чаще образуется при помощи вспомогательного глагола иде: бармакчы иде.
Мин кунакка бармакчы булам. Минем барасы килми. Мин эшкә бармакчы булам. Минем барасым килми. Берни эшлисе килми. Минем йоклыйсы гына килә.
Я собираюсь пойти в гости. Мне не хочется идти. Я хочу идти на работу. Мне не хочется идти. Ничего не хочется делать. Мне только спать хочется.
Удовлетворенность субъекта действием, выраженным основным глаголом, передается вспомогательным глаголом тую (насыщаться):
Без ашап туйдык. – Мы наелись.
Сез йоклап туйгансыз. – Вы выспались.
Балалар уйнап туйдылар. – Дети наигрались.
Основной глагол ставится в форме деепричастия на -п, и все изменения в подобных случаях берет на себя вспомогательный глагол.
Вспомогательный глагол язу (писать) в соединении с формой настоящего времени основного глагола обозначает приближение к действию, которое фактически так и не произошло:
Егыла яздым. – Я чуть не упал.
Әйтә язды. – Он чуть не сказал.
Чыга яздыгыз. – Вы чуть не вышли.
Ул шундый матур сөйләде. Мин ышана яздым. – Он так красиво рассказывал. Я чуть не поверил.
Реклам оешмасы миңа хатлар яза да яза. Алар миннән җавап язуымны сорыйлар. Аларга ышанып, мин җавап яза яздым.
Рекламная организация пишет и пишет мне письма. Они просят меня написать ответ. Поверив им, я чуть не написал ответ.
Вспомогательный глагол карау (смотреть) в соединении с первой формой деепричастия основного глагола означает попытку совершения действия:
Эшләп карады. – Он попытался сделать.
Әйтеп карадым. – Я попытался сказать.
Романнар язу – авыр эш түгел, диләр. Ә син язып кара. – Писать романы, говорят – не тяжелая работа. А ты попробуй, напиши.
Вспомогательный глагол күрү (видеть) в форме повелительного наклонения в соединении с основным глаголом, поставленным в форме настоящего времени обозначает убедительную просьбу (или приказ) совершить действие:
Килә күр! – Смотри, приди! (Обязательно приди).
Безгә яңа цирк килде. Анда клоуннары да, акробатлары да аннан-моннан гына. Анда бара күрмә. – К нам приехал цирк. Там и клоуны, и акробаты так себе. Не вздумай идти туда.
Казанда яңа уен салоннары күп. Аларның бөтенесендә дә «Без ачылдык!» дип язылган. Син анда керә күрмә. – В Казани много новых игровых салонов. На них всех написано: «Мы открылись!». Не вздумай заходить туда.
Итак, мы познакомились с определенными конструкциями составных глаголов, которые передают отношение говорящего к действительности. Таких конструкций не больше двадцати, и привыкнуть к ним можно только через серьезную языковую практику.
Отношение говорящего к действительности бывает различным: эмоциональным, фантастическим, искаженным. Язык не всегда совпадает с действительностью. Иногда говорящий преднамеренно делает это. Прочитаем текст именно об этом:
1
Мин ышанмыйм
* * *
– Кичә в лесу мин йөз волк күрдем.
– Кит моннан! Каян столько волков булсын, ди?! Алар нәрсә ашап торсын?!
– Йөз үк булмагандыр, илле около бар иде…
– Син уйлап кара: бүреләр алай помногу йөрмиләр. Алар ун-егерме около группами генә яшиләр…
– Бәлки, егерме приблизительно булгандыр? Мин бит аларны точно не считал!
– Аннары: волки җәй көне по-одному яки по-двое кенә йөриләр бит?!
– Анысын белмим: икедән дә меньше түгел иде инде…
– Подожди-ка. Безнең урманга ничек бүре булсын, аларны бит инде утыз ел күрүче булмады?..
– Белмим, әллә ул кечкенә эт, әллә ул зур мәче иде шунда…
* * *
Бер кеше односельчан хотел обмануть. Исемен белмим, ләкин ул кешегә всегда яхшы идеяләр приходили. Һәм бервакыт ул төнлә белән на высокую башню поднялся дә:
– Конец света җитте! Наше озеро авылыбызны затопит. Спасайтесь! – дип начал кричать.
Народ йокысыннан торып урамнарга чыккан, ә ул кричит и кричит. Крича и крича, тагын да сильнее:
– Ышаныгыз, озера суы бер сәгатьтән бөтенебезне дә юк итә. Нәрсәгез бар, шуны алыгыз. На гору барыгыз! На горе гына можно спастись!
Растерявшийся народ ышана башлаган: кайберләре шунда ук свои вещи алып, в сторону горы китә башлаганнар. Алар артыннан башкалары да тронулись.
Наш шутник үзенекен кричит. Народ аңа карамый башлаган, в сторону горы китә барган.
– Һм-м, әллә чыннан да озеро авылны затопит инде, – дип уйлаган теге. – Весь народ киткәч, бәлки, бу правда, – дигән дә, спустившись с вышки, направился в сторону горы.
2
Мин ышанмыйм
* * *
– Кичә урманда мин йөз бүре күрдем.
– Кит моннан! Каян шуның кадәр бүре булсын, ди?! Алар нәрсә ашап торсын?!
– Йөз үк булмагандыр, илле чамасы бар иде…
– Син уйлап кара: бүреләр алай күпләп йөрмиләр. Алар ун-егерме чамасы төркемнәр белән генә яшиләр…
– Бәлки, егерме чамасы булгандыр? Мин бит аларны төгәл санамадым!
– Аннары: бүреләр җәй көне берәм-берәм яки икәүләшеп кенә йөриләр бит?!
– Анысын белмим: икедән дә азрак түгел иде инде…
– Тукта әле. Безнең урманга ничек бүре булсын, аларны бит инде утыз ел күрүче булмады?..
– Белмим, әллә ул кечкенә эт, әллә ул зур мәче иде шунда…
* * *
Бер кеше авылдашларын алдарга теләгән. Исемен белмим, ләкин ул кешегә гел яхшы идеяләр килеп торган. Һәм бервакыт ул төнлә белән биек каланчага менгән дә:
– Ахырзаман җитте! Күлебез авылыбызны батыра. Котылыгыз! – дип кычкыра башлаган.
Халык йокысыннан торып урамнарга чыккан, ә ул кычкыра да кычкыра. Кычкыра торгач, тагын да көчлерәк:
– Ышаныгыз, күлнең суы бер сәгатьтән бөтебезне дә юк итә. Нәрсәгез бар, шуны алыгыз. Тауга барыгыз! Тауда гына сакланып калып була!
Аптыраган халык ышана башлаган: кайберләре шунда ук әйберләрен алып, тауга таба китә башлаганнар. Алар артыннан башкалары да селкенгән.
Безнең мәзәкчебез үзенекен кычкыра. Халык аңа карамый башлаган, тауга таба китә барган.
– Һм-м, әллә чыннан да күл авылны батыра инде, – дип уйлаган теге. – Бөтен халык киткәч, бәлки, бу дөрестер, – дигән дә, каланчасыннан төшеп, тауга таба юнәлгән.
По образцу:
а) Образец: Син бу гөмбәле ашны ашама.
Син бу гөмбәле ашны ашый күрмә!
Не вздумай есть этот грибной суп.
1) Син урманга барма!
2) Син бүреләне санама!
3) Син авылдашларыңны алдама!
4) Син тауга барма!
5) Һәр кычкырган кешегә ышанма!
б) Образец: Ул гөмбәле ашны ашый.
Ул гөмбәле ашны ашамакчы була.
Он намеревается поесть грибного супа.
1) Ул урманга бара.
2) Ул бүреләрне саный.
3) Ул авылдашларын алдый.
4) Алар тауга таба баралар.
5) Ул ахырзаман турында уйлый.
в) Образец: Ул гөмбәле ашны ашый.
Ул гөмбәле ашны ашап карый.
Он пробует поесть грибного супа.
1) Ул урманга бара.
2) Ул бүреләрне саный.
3) Ул авылдашларын алдый.
4) Ул каланчага менеп кычкыра.
5) Ул башкача уйлый.
г) Образец: Ул гөмбәле ашны ашый.
Аның гөмбәле ашны ашыйсы килә.
Ему хочется поесть грибного супа.
1) Ул урманга бара.
2) Ул бүреләрне саный.
3) Ул авылдашларын алдый.
4) Ул каланчага менеп кычкыра.
5) Син башкача уйлыйсың.
И опять по образцу:
Үрнәк: Бәрәңге белән ит ашарга.
Әйдә, бәрәңге белән ит ашыйк.
Давай поедим мясо с картошкой.
1) Лекциядән соң өйгә кайтырга.
2) Кич буе семинарга әзерләнергә.
3) Дөгеле, йөземле, кортлы гөбәдия пешерергә.
4) Институтка бармыйча, өйдә кайтырга.
5) Дөгеле ботка ашап туярга.
6) Ашка күбрәк тоз салырга.
7) Салатны өстәлгә куярга.
8) «Туйдым, рәхмәт», – дип әйтергә.
9) Зур пычак белән вак-вак турарга.
10) Дөге белән сөт булмагач, бәрәңге ашарга.
читаем дальше: § В-восьмых, другие части речи
Copyright © Сабиров Р.А.
Статистика ¤ Обмен ссылками ¤ Использование
